Анахарсис Сақ патшасы Кадуйдің інісі

Көшпенді өркениет пен отырықшы дүниетанымның тоғысы

Қазақтың ата-тегі саналатын сақтар, ғұндар, үйсіндер түп-төркініндегі алуан қайшылықтарға қарамастан, көшпенділікке тән әмбебап дүниетаным басым бағыт ретінде орнықты. Сонымен бірге жер өңдеуші қауымдардың өмір салты мен танымы да үнемі елеулі ықпал етіп отырды. Ұлттық сананың өсуі мен мәдени жаңғыруы 25 ғасырлық тарихы бар халықтың рухани бастауына қайта үңілуін заңды құбылысқа айналдырды.

Қазақтың арғы философиялық ойлауынан бастап тәңірге сену дәстүрі мен сақ-ғұн-үйсін мифологиясында бір іргелі мәселе алға шығады: көшпелі және отырықшы тайпалардың тіршілік бағдарларының арақатынасы. Бұл өзара ықпалдастық көне түрік жазу мәдениетінің қалыптасуымен де айқындала түсті.

Ел басқару тәжірибесі және құқықтық сана

Ашина әулеті (көк бөрі ұрпақтары) VI ғасырда хандық басқару жүйесін құқықтық негізде құрып, биліктің қызметтерін айқындады. Өкілетті билік пен заң шығару ісі ақсақалдар алқасының (кейінгі қазақ хандығында билер алқасы мен хан кеңесі) құзырында болды. Ал хан жарлығының орындалуы атқарушы міндеті бар түрлі лауазым иелеріне жүктелді. Бұл қызметтердің бір бөлігі мұрагерлік жолмен, бір бөлігі әскери-демократиялық тәртіппен жүзеге асып отырды.

VIII ғасыр басында жазылған көне дәстүрлі мәтіндер типі XV–XIX ғасырларға дейін жалғасып жетті. Мұндай мұраларға «Қорқыт Ата кітабы» мен «Оғызнама» да жатады: олардың оқиға желісі, баяндау үлгілері, дүниетанымдық арқауы өзара жақын. Бұл ескерткіштердің мазмұнын тәңіршілдік тұтас бойлай өтіп, дүниетанымдық өзек қызметін атқарады.

Тәңіршілдік: әлемді түсіндірудің өзегі

Көне түріктер аспан мен жерді, тау мен ойпатты кереғар ұғымдар ретінде қарастырып, қарама-қарсылықтардың бірлігіне үстірт болса да ой жүгірте алды. Алайда дүниетанымда тәңіршілдікпен қатар анимизм мен тотемдік сенімдер де кең тарады. Соған қарамастан, Көк Тәңірі мен Қара жердің арасында ғұмыр кешкен адамзаттың екі топқа бөлінуі туралы әпсаналар адамның қай бастауға «жақын» екендігімен астасып жатты.

Тәңіршілдіктің танымдық тірегі — Тәңірінің жасампаздық құдіретіне деген халықтық сенім. Түркілер жеңіс пен күйзелісті де тәңірдің мейірімі мен қаһарына теліді: табғачқа (қарақытайға) бағынудың жазасы немесе дербестіктің нығаюы рухани-әлеуметтік түсінікпен байланыстырылды.

Осыны нақтылайтын мысалдың бірі — дана Тоныкөк. Ол табғач елінде алған білімін тәңірдің сыйы ретінде қабылдай отырып, өз қабілетінің рөлін де жоққа шығармайды. Оның жазбаларында қайталанып отыратын «қағаны алып екен, ақылшысы дана екен» сияқты тіркестер өзін дәріптеу ғана емес, сол дәуірдің билік пен даналықты қатар қою дәстүрін де танытады.

Орхон–Енесей жазбалары, «Қорқыт Ата кітабы», «Оғызнамада» тотемдік және анимистік сарқыншақтар сақталғанымен, мифтік ойлаудың ықпалы бәсеңдей бастағаны байқалады: оқиғалар желісі біршама реалистік, тарихи шындыққа жақын баяндалады.

Еңбек, сапа ұғымы және санның пайда болуы

Қазақстан аймағында алғашқы адамдар тас дәуірінен бастап еңбек құралын сапасына қарай таңдады. Осыдан сезімге сүйенген, бірақ мәнді әрекетке ұласатын тәжірибе басталды. Қола дәуірі бақташылықтың пайда болуымен, яғни қоғамдағы алғашқы ірі еңбек бөлінісімен ерекшеленіп, материалдық мәдениеттің дамуына қуатты серпін берді.

Сапалық айырмашылықтар уақыт өте сандық өлшемге мұқтаждық тудырды. Үйсіндерде жылқы санының көптігі байлық өлшеміне айналды: деректерде ең бай адамның 4–5 мың жылқы ұстағаны айтылады. Мал шаруашылығының дамуы сандық айқындылықты күшейтіп, дүниені есеп арқылы тануға жол ашты.

Кеңістік-уақыт бағдарлары және күнге, айға құрмет

Санның онтологиялық мінездемесі ретінде кеңістік пен уақыт алға шығады. Қазақтың ата-тегінің еңбек әрекеті, мыңдаған шақырымға созылған көш жолдарын белгілі күн мен айға байлап межелеуі кеңістік ұғымын нақтылады. Кеңістік бағдарындағы маңызды нышан — шығысты құрметтеу.

Көне тас балбалдардан да шығысқа құрметтің белгісі байқалады. Көне түрік тілдік бағдарында шығыс — «ілгері», батыс — «кейінгі», оңтүстік — «оң», солтүстік — «сол» ретінде орныққан. Күлтегін ескерткішінде: «Ілгері — күншығыс, оңға — түстік, кейін — батыс, солға — терістік» деп беріледі. Бұл кеңістікті қабылдаудың қатаң тәртібін бекітті.

Өркениет тарихында атақты мәдени ошақтардың көшпелілер мекенімен немесе соған жапсарлас аймақтармен байланыса тууы кездейсоқ емес. Әлемдік діндердің бастауларында да тәңірлік дүниетанымның өзекті қағидалары жатқанын ескеру маңызды: тәңірлік сенім уақыт пен кеңістікті игеруге ұмтылған, табиғатпен тіл табысуды көздеген алғашқы іргелі таным үлгілерінің бірі болды.

Күнделікті уақыт өлшемдері және жыл айналымы

Қазақтар бүгінге дейін тәуліктің жарық бөлігін беске бөледі: таң, сәске, түс, екінді, ақшам. А. Тарақты келтірген материалдарға сүйенсек, қазақтар әр маусымды да ішкі кезеңдерге жіктеген: мысалы, күзді қоңыр күз, сары ала күз, қара күз деп айырып отырған. Осындай өмір салтынан бір жылды 12 айға бөлуге негіз болған таным-түсінік бастауын көруге болады.

Көшпелілер мәдениеті үш мың жылдық ғұмырында Жерорта теңізі мен Қиыр Шығыс аймақтарымен салыстырғанда өзіндік шығармашылық эволюциядан өтті. Қазақ философиясы мен дүниетанымының қалыптасуына мифологиялық қиял-ғажайып ертегілер, жан-жануарлар туралы хикаяттар, тұрмыс-салтқа жақын реалистік ертегілер айрықша әсер етті.

Аңыз-ертегі: адамды бірінші орынға қою

Қазақ аңыздары мен ертегілерінің ой тудыратын өзегі — адамды мән-мағына ортасына шығара білуі. Патриархат дәуірінде адамды ең басты киелі күш деп ұғыну басым болды. Табиғаттың тілсіз күштері мифтік ойлаумен образдалып, соған адамның әрекеті қарсы қойылатын қиял-ғажайып сюжеттер осы танымнан туды.

Көшпелілер аңыздарының тағы бір ерекшелігі — жалпы халықтық мазмұндылығы: олар тұрмыс-салт, болмыс ерекшеліктерімен біте қайнасып, көшпелі елдің төл белгілерін айқын көрсетеді. Дала аңыздарының ішінде Қорқыт пен Асан қайғы туралы әңгімелер ерекше орын алады.

Көне Шығыс пен алғы түркі мәдениетінен нәр алған қазақ ауыз әдебиеті, фольклор, эпостық жырлар, сал-серілер дәстүрі, ақын-жыраулар мұрасы мен халық даналығы — қазақ философиясының қайнар көздері.

Шаруашылық түрлері және дүниетанымдық байланыстар

Экономикалық, мәдени және рухани даму барысында ғұндар, үйсіндер, қаңлылар дүниетанымының өзара байланысы нығая түсті. Алғашында айырмашылық көп еді: ғұндар мен өзге қауымдардың шаруашылығы әрқилы сипатта дамыды, үйсіндер жартылай көшпелі мал шаруашылығына көбірек бейім болды. Бүкіл Еуразия даласын кесіп өткен Ұлы Жібек жолы көшпелілер мен егіншілер арасындағы экономикалық қатынастардың қаншалықты нәтижелі болғанын көрсетеді.

М. С. Орынбеков пайымдағандай, мемлекеттілігі әлсіз болған сайын табиғи ортаның этникалық қауымдастыққа ықпалы күшейеді. Табиғат өзіндік табиғи тәртіпке бағынады, ал адам сол табиғаттың бір бөлігі ретінде сезіледі. Дегенмен адамзат дамуы еңбек қызметінің қолданбалық әрі жаңғыртушы қырын түсінуге әкелді: табиғи ортаны адам қажетіне бейімдеу, кейін өңдеу тәжірибесі қалыптасты.

Егіншілік, аң-құсты қолға үйрету, жабайы жылқыны үйрету арқылы малшылық пен көшпелі өмір салты бекіді. Бұл философиялық ойлауда мақсатты әрекет пен мақсат қою факторын айқындады: адам табиғаттан толық ажырап кетпесе де, өзін дербес тіршілік иесі ретінде танып, табиғатты игеруге ұмтылды.

Қауымдық сана: дәстүр, тәжірибе, ақсақалдар институты

Қ. Ш. Бейсенов зерттеулеріне сүйенсек, қауымдық сана қоршаған ортаның ерекшеліктеріне және қауымдық тіршіліктің тынысына қарай дамыды. Табиғатты игеру барысында практикалық әрекетті бейнелейтін дәстүрлі әдет-ғұрыптар, қарапайым түсініктер қалыптасып, күнделікті тәжірибені жинақтаудың нәтижесіне айналды.

Қауымдық болмыстың бейнесі — қауымдық сананың өзекті мазмұны. Жеке адамдардың мінез-құлқын реттейтін, ой кешу үрдістерін бағыттайтын тәжірибе көбіне танымы мол, көргені мен түйгені көп ру ақсақалдарының құзырында болды. Жазу-сызуы жоқ кезеңде ұрпақтан-ұрпаққа берілген тәжірибені жадыда сақтау және тұрмыс қағидаларын тұжырымдап отыру — сол дәуірдің заңдылығы еді.

Рулық-тайпалық қауымдастық бір жағынан табиғи түйсікке сүйенген жан сақтаудың стихиялық ұмтылысы арқылы қалыптасса, екінші жағынан ұжымдық сипаттағы ойлау үрдістері арқылы бекіді. Қазақ болмысының бақыланушы әлемге жақындығы уақыт пен кеңістік туралы түсініктерден, ішкі әлем мен ар-ұждан бастауларын пайымдаудан көрініс тапты. Осыдан әлемнің ұлттық образы, өзге жүйелерге ұқсамайтын дүниетаным қалыптасты.

Анахарсис (Анарыс): дала даналығының көне әлемдегі ізі

Қазақ топырағында қалыптасқан философиялық ойлардың құрамдас бөлігі ретінде, шамамен 2,5 мың жыл бұрын өмір сүріп, грек философиясында скиф ойлау жүйесінен өшпес із қалдырған скифтік Анахарсисті (Анарыс) атауға болады. Платонның дерегінде ол — аты аңызға айналған скиф, Грекияға сапарында Солонмен кездесіп, ықпалында болып, даналығымен танылған тұлға.

Диоген Лаэртский грек философиясының тарихына арналған еңбегінде Анарыс туралы арнайы бөлім беріп, оның Солонмен кездесуі, өмір жолы және философиялық нақылдары жайында мәлімет келтіреді. Қазақ дәстүрінде Майқы би (біздің жыл санауымыздың I ғасыры шамасы) ел билеу жөніндегі өсиеттерді Анарыстың өсиеті ретінде тарқатып отырған деген дерек бар. Бұл мәселеге Ғ. Есімовтің келтірген дәлелдері назар аударарлық.

Анарыстың нақты өмірбаяны толық сақталмағанымен, Диоген мәліметтері бойынша ол біздің дәуірімізге дейінгі 594 жылдар шамасында Афиныға келген болуы мүмкін. Солонмен ұзақ уақыт дос болып, білім-тәлім жинағаны айтылады. Геродот оны Қара теңіздің солтүстік жағалауындағы скиф тайпаларынан шыққан, жастайынан білімге құмар, Эллада тілін меңгерген, әскери өнерді де білген, өз жұртының салт-дәстүрін терең таныған тұлға ретінде сипаттайды.

Бірқатар деректерде Анахарсис көне дүниенің «жеті ғұламасымен» байланыста аталады; Секст Эмпирик оны жеті ғұламаның бірі деп санағаны айтылады. Плутархтың хабарлауынша, ол туған еліне оралған соң элладалық заң-ережелерді енгізуге талпынады. Алайда скиф ортасының бөтен салтқа сақтығы, реформаторлық идеяға қарсылығы оның қаза табуына әкелген: Плутарх келтіретін соңғы сөзінде ол «Элладада ақылым мені қорғады, ал өз елімде қызғаныштың құрбаны болдым» дейді.

Анахарсистің көне заман философиясы тарихындағы орны оның ойларының тереңдігін ғана емес, даладағы дүниетаным мен Жерорта өркениеттері арасындағы рухани көпірдің болғанын да аңғартады. Оның философиялық мұрасын байыппен зерттеу — болашақтың салмақты міндеті.