Қазақстанның Ресей құрамына енуі өлкені жан - жақты зерттеуді талап етті
Қазақстанның Ресей құрамына енуі өлкені жан-жақты зерттеуді талап етті. Өлкеде қалыптасып келе жатқан зиялылар — дәрігерлер, мұғалімдер, саяси айдауда болғандар — зерттеу жұмыстарын жүргізді. Қазақстан аумағында ғылыми экспедициялар ұйымдастырылып, мұражайлар ашыла бастаған жағдайда, бұл үдерістерді көбіне халықшылдардың қызметімен байланыстыруға болады.
Өлкетану қоғамдары: мақсат, құрылым және ықпал
XIX ғасырдың екінші жартысында патша өкіметі отаршылдық мүдде тұрғысынан көптеген жергілікті өлкетану қоғамдары мен бөлімшелерін ашты. Бұл қоғамдардың міндеті — географиялық, статистикалық және жаратылыс-тарихи материалдарды жинау, өңдеу және тарату, сондай-ақ ғылыми экспедицияларды жарақтандыру болды.
Нақты нәтиже берген бағыттар
- Ғылыми даярлығы бар адамдарды бір ортаға біріктіру.
- Қоғамдар жанынан шағын кітапханалар, өлкетану карталары мен этнографиялық экспонаттар топтамаларын құру.
- Қазақстандағы музейлердің алғашқы қорларының қалыптасуына негіз қалау.
Алға қойылған міндеттер барлық аудандарда бірдей деңгейде орындалмағанымен, өлкетану қоғамдары ғылыми орта қалыптастыруға ықпал етті. Осы жұмыстың нәтижесінде жинақталған карталар, коллекциялар мен архивтік материалдар Қазақстандағы музей ісінің бастауына айналды.
Екі ағымның тайталасы: отаршыл әкімшілік және прогресшіл зиялылар
Өлкетану қоғамдарының жұмысында екі түрлі бағыт қатар көрінді. Біріншісі — патша өкіметінің отарлау саясатын іске асырған генералдар, губернаторлар, шенеуніктер және дін қызметкерлерінің бір бөлігі. Екіншісі — осы саясатқа қарсы тұрған, прогресшіл көзқарастағы жергілікті және келген зиялылар.
Өңірлік ғылыми орталықтар
Орынбор, Орал, Семей, Солтүстік Қазақстан, Ташкент және Жетісу өңірлерінде ғылыми орталықтар қалыптасты. Ғылыми қоғамдардың дамуы көптеген қазақ зерттеушілерінің өсіп-жетілуіне әсер етті.
1867 жылы Түркістан генерал-губернаторлығының құрылуымен Ташкент ірі ғылыми орталыққа айналды. Орта Азия мен Қазақстанның оңтүстік бөлігін зерттеу мақсатында 1897 жылы Орыс географиялық қоғамының Түркістан бөлімі құрылды.
Көрмелер дәуірі және музей тұжырымдамасының жаңаруы
XIX ғасырда ғылым тарихына, оның жеке салаларына, ғылым мен техниканың дамуына, табиғат пен адамның өзара байланысына арналған музейлер пайда бола бастады. Сол кезеңде өндіріс пен сауданы реттеу, ғылыми жаңалықтарды таныстыру мақсатында ұлттық және дүниежүзілік көрмелер ұйымдастыру кең етек алды. Көрмелерде көрсетілген экспонаттар кейін музей қорларын құруға негіз болды.
1851 жыл: Лондон, Гайд-парк
Ағылшын кәсіпкерлері алғашқы дүниежүзілік өндірістік көрмені өткізді. Онда 17 мың экспонат көрсетіліп, машиналар, құрал-жабдықтар, көркем қолөнер бұйымдары және өзге де өнімдер ұсынылды. Көрме 120 күн жалғасып, зор табысқа жетті.
Ресей мен Қазақстанға ықпалы
Әлемдегі музей ісіндегі жаңалықтар Ресейдегі және Қазақстандағы музейлердің қалыптасуына әсер етті. Көрмелер тәжірибесі музейлерді жаңа концепциямен құруға, қорларды мақсатты түрде толықтыруға жол ашты.
Осы тәжірибенің айқын үлгісінің бірі — ұлттық өндірістік көрмелер негізінде ғылым мен техника музейін құру идеясы. Мұндай бағыттың дамуын Мәскеу политехникалық музейінің қалыптасу тарихы көрсетеді.
Мәскеу политехникалық музейі: көрмеден музейге дейін
Мәскеу политехникалық музейін құруға 1870 жылы Мәскеу университеті жанындағы жаратылыстану, антропология және этнография әуесқойлары қоғамы бастамашы болды. Музей экспозициясының негізгі материалдары 1872 жылғы Политехникалық көрменің жинақтары еді.
1872 жылғы көрме деректері
Ресейлік экспонат
10 000+
Шетелдік экспонат
2 000
Көрмеде қазақ халқының рухани және материалдық мәдениетін айғақтайтын бұйымдар да ұсынылды.
XIX ғасырдың екінші жартысында ауыл шаруашылығы өнімдері, отар аймақтардан алынған тауарлар және өнеркәсіптік жетістіктер негізінде ұйымдастырылған дүниежүзілік көрмелер жоғары нәтиже берді. Көрмелер аяқталғаннан кейін қалған коллекциялар музейлердің жаңа түрлерін ашуға себеп болды.
Еуропалық көрмелердің музей құрылысына әсері
Музей құрылысының нәтижелі дамуына XIX ғасырдың екінші бөлігінде өткізілген ірі көрмелердің ықпалы зор болды: 1851, 1867, 1871 жылдардағы Лондондағы өндірістік көрмелер; 1867, 1876, 1878, 1889 жылдардағы Париж көрмелері; сондай-ақ 1870 жылғы Санкт-Петербург пен 1872 жылғы Мәскеу көрмелері.
Жаңа музей типтері
Осы кезеңде өнеркәсіптік және өнер музейлері қарқынды дамыды. 1851 жылғы Лондондағы бүкіләлемдік өндірістік көрменің нәтижесінде 1852 жылы жаңа музей концепциясына сай алғашқы ағылшын музейі құрылды. Қолданбалы өнерге негізделген бұл бағыт құнды жәдігерлерді жинауға және көпшілікке таныстыруға басымдық берді.
Жаңа бағыттағы музей қорлары өндірістік көрмелердің материалдарымен, сондай-ақ сатып алынған және сыйға берілген бұйымдармен толықты. Әлемдік музей ісіндегі осы ерекшеліктер Ресей музейлерінің де осы бағытта дамуына ықпал етті.
Қазақ жәдігерлері Ресей музейлерінде
Ресейде ұйымдастырылған көрмелерде қазақ халқының қолданбалы өнері мен тұрмыс-салтын бейнелейтін құнды заттар көрсетілді. Бұл сол кезеңдегі музей ісінің даму сипатына сай келді. XIX ғасырдың екінші жартысында Ресейдің Антропология және этнография музейіне Орталық Азия өңірлерінен көптеген құнды жәдігерлер түсті.
Ерекше мысал: болашақ император II Николайға тарту етілген бұйымдар
Қазақ даласы тұрғындары II Николайдың Шығысқа сапары кезінде сыйға тартқан заттар жиынтығы айрықша назар аударады. Коллекция құрамына:
- әскери құрыштан құйылған балталар;
- би мен батырлар таққан тері белбеулер;
- ұзатылған қыздың сәукелесі;
- бақсының қобызы;
- қазақ пен қырғыздың киіз үйлері.
Қазақстандағы музей ісі: өлкетанумен бірге өрбіген даму
Қазақстандағы музей ісі өлкетанудың дамуымен тығыз байланыста қалыптасты. Өлкетанудың жандануы сол замандағы әлеуметтік-экономикалық және саяси қайта құрулармен, ішкі рыноктардың кеңеюімен, аймақтар туралы нақты білімге сұраныспен, табиғат пен климатты, сондай-ақ тарихи-мәдени ерекшеліктерді тануға деген қажеттілікпен байланысты болды.
XIX ғасырда Қазақстандағы алғашқы музейлердің пайда болуы саяси-әлеуметтік және экономикалық өзгерістермен сабақтасты. Арнаулы мақсатта жұмыс істеген статистикалық комитеттер, ғылыми архивтік комиссиялар, жеке ғалымдар мен зерттеушілер, әртүрлі дәрежедегі зиялылар қазақ халқының материалдық және рухани мәдениеті, археология, табиғат пен жануарлар дүниесі, этнографияға қатысты жәдігерлерді жинақтады.
Қорлардың өсу логикасы
Сол кезеңдегі музей қорлары көбіне өлкетанушылардың жеке коллекциялары есебінен толықты. Жинау, жүйелеу және жариялау тәжірибесі біртіндеп музейлердің тұрақты институт ретінде қалыптасуына жол ашты.