Ғасырлар белестері
Мазмұны
- Кіріспе 3
-
І тарау. Сан қырлы тарихи оқиғалардың сәулесін бойына сіңірген — жыраулық поэзия 7
- 1.1 Толғамды ой-пікірлермен зерттелген жыраулық поэзия 7
- 1.2 Жыр және жыршылық қасиет 13
-
ІІ тарау. Ғасырларды көктей өткен 17
- 2.1 Жыраулар поэзиясындағы әдеби-көркемдік дәстүр 17
- 2.2 Ғасырлар белестері 27
- Қорытынды 32
- Пайдаланылған әдебиеттер 33
Кіріспе
Қазақ әдебиетінің қай кезеңі болмасын, бәрі де белгілі тарихи-әлеуметтік жағдайларға байланысты дамиды. XV–XVIII ғасырлардағы көркем әдебиеттің сипатын халық әдебиетінің жетістіктері арқылы да айқын аңғарамыз. Бұл тұста ауыз әдебиетінде көркемдік дәрежесі жоғары көптеген эпостық жырлар туды. Сол жырлар негізінде әдеби тіліміз де дами түсті.
Бұл кезең — Қазақ хандығы құрылып, тайпалар бірлестігінің дербес мемлекет ретінде нығая бастаған дәуірі. Осы уақыттан бастап қазақ халқы мәдениетінің өзіндік болмысы да айқындала түсті. Ол, әсіресе, халықтың тілі мен әдебиетінен анық сезіледі. Кейбір жазба ескерткіштердің осы кезеңде таза қазақ тілінде жазылуы соның дәлелі. Бұған Қадырғали Қосымұлының «Шежірелер жинағы» мен Әбілғазының «Түрік шежіресін» мысал етуге болады.
Заманалар тудырған көркем сөз кестелері, асқақ арман мен ұшқыр қиялдың жемістері — халық өнерпаздары жасаған өшпес, өлмес мәңгілік мұра. Әр халық өзінің рухани мәдениетінің деңгейін көркемөнер туындыларының нәрлі қоры, сан-салмағы, сән-сәулет ауқымы арқылы өлшейді. Атадан балаға ауысып, ұрпақтан ұрпаққа мұра болып жеткен шебердің бізі мен шешеннің тілі тудырған өнер құдіреттері халықтың рухани байлығы саналады.
Түйінді қағида
Берік материалдық негізде дамыған рухани мәдениет адамзат қоғамының жетіле түсуінде шешуші рөл атқарады: адам баласы тек тұрмысқа қажет игіліктерді ғана емес, сонымен бірге рухани азық болатын өнер мұраларын да қажет етеді.
Қоғамдық құрылыстың дамуымен бірге әлеуметтік қайшылықтар да айқындала түседі. Әр топ өз көзқарасын тарату үшін идеологиялық құрал іздейді. Кейбір үстем тап өкілдері әдебиетті осы мақсатта пайдалануға ұмтылып, өз пікірін танытатын қошеметшіл поэзияның жекелеген түрлерін тудырды. Поэзия әлемінде бір адамның екіншісін қалай жеңгені, қандай олжаға кенелгені туралы жырлар пайда болды; жеңімпаз өз үстемдігін мойындатуға тырысты.
Кейінірек жеңімпаздардың озбырлығы күшейген сайын, жеңілгендердің күңкілі мен үні естіле бастайды — наразылық білдіру сарындары қалыптасады. XIII–XIV ғасырлар — моңғол шапқыншылығының зардапты дәуірі. Бұл кезеңде әдебиеттің дамуына қолайлы жағдай болмады: әлеуметтік сипаттағы халықтық әдебиет тоқырап, тіршілік қызығынан түңілген сопылық поэзия өріс алды.
Қазақ хандығының дербес өмір сүруіне байланысты әдебиет пен әдеби тіл де қалыптасу бағытына бет бұрды. Алғашқы шығармаларда жоқтау секілді салт жырлары, ертегі-аңыздар басым болса, кейін жеке адамды дәріптеген туындылар көбейіп, әдебиеттің мақсат-міндеттері айқындала түсті. Әуелі қиял-ғажайып аңыздар туды, онда адамның әртүрлі ғаламат күштерге қарсы күресі бейнеленді. Бұл үрдіс тарихи сюжеттердің тууына жол ашты: қолбасы батырлар мен хандар дәріптеліп, олардың қаһармандық бейнелері жасалды.
Шешен мен жырау: сөз құдіретінің екі қыры
Халықтық туындыларды сол дәуірде шығарушылардың алдыңғы қатарында шешендер мен жыраулар тұрды. Қапияда сөз тауып, жүйелі логикалық күш арқылы асқынған дауды тоқтатып, бітіспес жауды бітімге жүгіндірген өнерпазды халық шешен деп таныды. Ал заманының қоғамдық ойын жүйелеп, түйінді пікір айтып, асыл сөзді термелеп, афористік ақылға толы жыр шығарған сөз зергерлері жырау атанды.
Жыраулық поэзияның табиғаты және дүниетанымы
Жыраулық поэзия — XV–XVIII ғасырлардағы қазақтың халық поэзиясы. Ол негізінен ауызша таралып, біздің дәуірімізге сол сипатымен жетті. XV ғасырдың орта шенінен бастап қазақ халқының төл мәдениеті өркендеп, көне ортақ арнадан бөлініп шыққан дербес әдебиет қалыптасты.
Жыраулар поэзиясы қазіргі Қазақстан аумағын мекендеген ежелгі тайпалардың бай рухани қазынасынан нәр алды. Ежелгі дәстүрлерді дамыту, тың тақырыптарды игеру және жаңа мазмұн қалыптастыру арқылы кемелденді. Қазақ әдебиетінің ортақ арнадан оңаша жол тартқан алғашқы қадамдарының өзінен-ақ көркем келісім мен кемелдік аңғарылады.
Тақырыптық өзек
Туған елге сүйіспеншілік, ел бірлігі мен бүтіндігі — жыраулар мұрасының негізгі арқауы.
Ой кеңістігі
Жыраулық поэзия сұлулық пен сезім шеңберінде шектелмей, өмір мен болмыс, заман мен адам туралы терең философиялық толғанысқа ұласады.
Онда қоғам, дін, этика, адамгершілік, қарыз бен парыз, ерлік пен ездік, байлық пен кедейлік тәрізді сан салалы мәселелер тоғысып, жыраулық поэзияның терең дүниетанымдық сипатын айқындайды.
Ел қамын жырлаған тұлғалар және образдар
Жыраулар поэзиясының өзекті тақырыбы — туған ел және соған деген жауапкершілік. Халқына жайлы қоныс, ырысты жер іздеген Асан Қайғының:
«Желмая мініп жер шалсам, тапқан жерге ел көшір»
— дегені елінің қамын ойлаған жүректен туған өсиет сөз ретінде қабылданады.
Қазтуған
«Қайран менің Еділім!» деп еңіреп өткен ел сағынышының үні.
Доспамбет
«Еділдің бойын ел жайлап, шалғынына бие біз байлап» деп бейбіт өмірді аңсаған арман.
Ақтамберді
Елге ырыс, молшылық тілеп, тыныштықты мұрат еткен толғаулар.
Жыраулық поэзияның алғашқы өкілдері қатарында, кезінде бүкіл Дешті Қыпшаққа даңқы тараған Сыпыра жырау, Асан Қайғы, Қазтуған, Шалкиіз, Бұқар жыраулар аталады. Олар жаңа әдебиеттің ізбасарлары ғана емес, көне мұраны жалғастырушылар саналады.
Тарихи шежіре ретіндегі қызметі
Осы дәуірде өмір сүрген, мұрасы бүгінге там-тұмдап жеткен ақын-жыраулар шығармашылығы сол заманның тұтас бір шежіресін құрайды. Онда ел өміріндегі елеулі оқиғалар, феодалдық қоғамның ащы шындығы, халықтың әдет-ғұрпы мен салт-санасы бейнелі тілмен өрнектелген.
Демек, жыраулар поэзиясы — халқымыздың ғасырлар бойғы өмірін өнер өрнегіне, ақыл сөзіне айналдырған өшпес мұра.
Курстық жұмыс туралы мәлімет
Құрылымы
Бұл курстық жұмыс кіріспеден, екі тараудан және тараушалардан, қорытынды мен пайдаланылған әдебиеттер тізімінен тұрады. Жұмыстың көлемі — 34 бет.
Ескертпе
Мәтінде «Курстық жұмыстың мақсаты», «міндеті» бөлімдері атау ретінде берілгенімен, мазмұны толық ашылмаған. Қажет болса, мақсат-міндетті тақырыпқа сай нақты тұжырымдармен толықтыру ұсынылады.