Орыс тілінде сөз бөлшектеріне бөлінбейтін мужской род формасындағы зат есімдер ғана
Тіл, ұғым және грамматикалық құрылым
Адам санасында қалыптасқан ұғымдар сөзбен белгіленгенімен, олар әрдайым органикалық бірлікте бола бермейді. Сондықтан әр халықтың тілі де әртүрлі. Әр тіл өзінің ішкі даму заңдылықтарына сәйкес сан алуан өзгеріске түсіп, соның нәтижесінде тілдің грамматикалық құрылысы қалыптасады.
Сөз және сөздің грамматикалық құрылымы туралы нақты анықтама беру үшін, басқа тілдерде қолданылатын терминдерді сол күйі қабылдамай, алдымен тілдік материалдың өзіне сүйеніп айқындап алған жөн. Осы орайда «сөз дегеніміз не?» және «ол қандай тұлғаларға бөлінеді?» деген мәселелерге арнайы тоқталу қажет.
Сөзге берілетін анықтамалардың әркелкілігі
Сөзге берілетін анықтамалардың әртүрлі болуы көбіне ғалымның қай тілді зерттегеніне және мәселені қай қырынан қарастырғанына байланысты. Сол сияқты түркі тілдерін зерттеушілер ұсынған анықтамалардың өз ішінде де айырмашылықтар кездеседі.
Мысал ретінде Н.А. Баскаков (1963), Э.В. Севортян (1971) пікірлерін, сондай-ақ қазақ ғалымы Н. Сауранбаевтың дәлелдерін атауға болады.
Тілші-ғалым Ы.Е. Мамановтың сөз бен морфема туралы көзқарасы жоғарыда аталған анықтамалардан өзгеше. Ол «Қазіргі қазақ тілі» еңбегінде және «Сөз, морфема, қосымша туралы түсінік» атты мақаласында түбір сөз бен түбір морфеманың айырмашылықтарын ғылыми негізде көрсетеді. [1, 18–20 б.], [2, 6–8 б.]
Морфема ұғымы: флективті және агглютинативті тілдер
Жалпы қағидаға сын көзқарас
Маманов белгілі лингвистер ұсынатын «морфема — тілде дербес қолданылмайтын, тек сөз құрамында ғана өмір сүретін сөз бөлігі» деген анықтаманың флективті тілдерге ортақ қағида екенін атап өтеді. Сол себепті бұл түсінікті агглютинативті тілдерге тікелей көшіріп қолдану әрдайым дәл нәтиже бермейді.
Тіл типі айырмашылығы
- Орыс тілі:
- флективті (жүйелі) тіл
- Қазақ тілі:
- агглютинативті (жалғамалы) тіл
Орыс тіліндегі «түбір» және сөз формасы
Орыс тілінде атауыш сөздер лексика-грамматикалық формалар (словоформа) ретінде қарастырылады. Яғни орыс тіліндегі сөздер «түбір сөз» және «сөздің грамматикалық формалары» деп екіге механикалық түрде бөлінбейді. Бұл тілде түбір (корень) дербес сөз емес, ол — сөздің құрамдас бөлшегі ғана.
Орыс тілінде кейбір зат есімдер (мысалы, мужской род тұлғасындағы) сөз бөлшектеріне әрі қарай бөлінбейтіндей көрінеді. Олар грамматикалық формалар арқылы түрленгенде бастапқы қалпын сақтағанымен, мұның өзі мужской родты білдіретін грамматикалық форма ретінде танылады.
Қазақ тіліндегі түбір сөздің статусы
Мамановтың пайымдауынша, қазақ тіліндегі негізгі түбір сөздерді орыс тілінің үлгісімен механикалық түрде «морфемаға» жатқызу дұрыс емес. Қазақ тіліндегі түбір сөздер өздігінен грамматикалық форма болып саналмайды; олар сөз таптарының форма тудырушы қосымшалары арқылы түрленгенде ғана грамматикалық формаға енеді. [1, 8 б.]
Қосымшаларды жіктеу және морфологиялық құрылымды тану
Грамматикалық құбылыстарға қатысты пікір алалығы түркі тілдерін зерттеушілер арасында жиі ұшырасады. Осыған байланысты форма тудырушы қосымшалар мен жалғаулар туралы түсініктемелердің әлі де толық емес екені байқалады.
Маманов ұсынған негізгі тұжырым
Қазақ тілінің агглютинативті табиғатына сүйене отырып, Ы.Е. Маманов қосымшаларды сөз тудырушы және форма тудырушы деп екі топқа бөліп қарастыру қажет деп есептейді. Ғалымның ойынша, сөздің морфологиялық құрылымын лингвистикалық тұрғыдан дұрыс тану осы жіктеуге негізделгенде ғана нәтижелі болады.