Жамбылдағы айтыстың жүлдегері
Тәуелсіздік кезеңіндегі айтыстың жаңғыруы
Тәуелсіздік алғаннан кейін айтыс өнері қайта серпіліп, жаңа белеске бет бұрды. Бұл жаңғырудың айқын кезеңі 1997 жылдан басталады. Бұған дейін де әртүрлі ас-тойларда, ірі мерейтойларда республикалық, тіпті халықаралық деңгейдегі айтыстар өткен. Бірақ 1997–1998 жылдары төрт кезеңмен ұйымдастырылған аламан айтыс пен артынша өткен «Супердода» айтыстың бағытын өзгертті: көрермен аудиториясы кеңейді, телеайтыс тұрақты мәдени құбылысқа айналды.
Осы кезеңде айтыстың көшін алға сүйреген Жүрсін Ерманның жаңа жобалары мен жүйелі бағдарламалары өнердің дамуына ерекше ықпал етті. Мұхтар Әуезовтің айтысты театрлық, драмалық қуаты бар халықтық өнер ретінде бағалауы да бекер емес: айтыстағы тартыс, образ, мінез, көркем қақтығыс — бәрі сахналық әсерді күшейтеді.
Жас толқынның екпіні және сөз мәдениетінің өсуі
1997–1998 жылдардағы бәсекелер айтысқа кейін қосылған жас толқынның қарқынын айқын көрсетті. Қарсыласының бір сөзін қағыс жібермейтін, оғы нысанадан мүлт кетпейтін Бекарыс Шойбеков секілді жас ақындар айтысқа жаңа леп әкелді. Бұл үдеріс айтыстың келешегіне деген сенімді нығайтты.
Айтыс тіліндегі сапалық өзгеріс
- Жалаң, жаттанды ұйқастардың азаюы; бір шумаққа бірнеше шумақтың жүгін сыйғызатын терең ойдың көбеюі.
- Қиыннан қиыстыру, астарлы түйін, тарихи-әдеби білімге сүйенген дәлелді ой өрісі.
- Юмор мен сатираның көркемдік құрал ретінде орнығуы: әзілден мысқылға, мысқылдан әжуаға табиғи ауысу.
Оразалы мен Бекарыс: юмордың тартысты қыздыруы
Ақтық сында алматылық Оразалы Досбосынов пен түркістандық Бекарыс Шойбековтің айтысы айрықша есте қалды. Оразалы іріктеу кезеңінде тең түскенімен, келесі айналымға өте алмай қалып, финалға жету үшін бірнеше рет қайта айтысуға мәжбүр болды. Соған қарамастан, бір күнде төрт ақынды жеңіп, шешуші кезеңде Бекарыспен тағы жүздесті.
Әзілдің үлгісі: ат шатастырудан туған сатира
Іріктеу айтыстарының бірінде Оразалы қарсыласының атын шатастырып, «Бекжан» деп айтып қояды. Бекарыс осы олқылықты іліп әкетіп, юмор арқылы қарсыласының сөзге ұқыптылығын сынайды:
Ораз: Армысың алты алаштың іргелі елі, Беделің бес қарудай іргедегі. Бекжан аман-есен кеп қалдың ба, Жамбылдағы айтыстың жүлдегері... Бекарыс: Бекарысты келдің де Бекжан дедің, Ақын адам сөзіне абай болар. Мысалы сенің атың Ораз екен, Оразды қораз десем қалай болар.
Мұндай қағытпа — тек күлкі үшін емес, айтыстың мәдениетін, сөздің жауапкершілігін еске салатын көркем тәсіл. Әзіл дұшпандыққа ұласпай, сыйластыққа қызмет еткенде ғана оның әлеуметтік қуаты артады.
Бұл айтыста әзіл мысқылға, мысқыл кекесінге, кекесін әжуаға айналып отырады. Бірақ барлығы достық рәуіште өріліп, қарсыласты кемітуге емес, тартысты көркемдеуге бағытталады. Қос ақынның да юморлық сезімі жоғары, сықақшылдық қабілеті күшті екені байқалады.
Нарық заманы және әлеуметтік сатира
Кейінгі айтыстардың маңызды қыры — әлеуметтік шындықты уытты әзілмен жеткізу. Нарық кезеңіндегі тұрмыс тауқыметі, жұмыссыздық, отбасылық жүк, базар тіршілігі сияқты құбылыстар айтысқа тікелей арқау болды. Оразалының «Еліңде бойдақ шалдар көбейді ме?» деген әзіл сауалына Бекарыстың өткір жауап беруі — осының айғағы.
Күнделікті тіршіліктен туған күлкі
Айтыста базар жағалаған әйелдердің бейнесі, ерлердің жұмыссыздық күйі, тұрмыстың қысымы әзілмен беріліп, көрерменнің жанын ауыртпай, бірақ ойлантатын қуатқа ие болады. Мұндай «мақтамен бауыздайтын» қалжың айтыстың ажарын кіргізіп қана қоймай, қоғамның жүйкесін дәл басады.
Саяси ахуал, қоғамдық психология және айтыстың міндеті
Бұл кезеңдегі айтыстарда өткір әлеуметтік мәселелермен қатар, саяси ахуал, халық психологиясының өзгеруі, мемлекетшілдік ұстаным мен билікке сын қатар жүреді. Бір ақын ел мұңын ащы тілмен айтса, екіншісі тартыстың қызуын сақтап, әзілді «темірқазық» етіп ұстайды. Осы тепе-теңдік айтыстың көркемдік қуатын арттырады.
Жеңіс пен жеңілістің табиғаты
Айтыста жеңу-жеңілу әрдайым ақынның мықтылығы не осалдығымен ғана өлшенбейді. Көп жағдайда сөз қисыны, тапқырлықтың дәл мезетте келуі, аудитория психологиясы, бақ-талай сияқты факторлар әсер етеді. Сондықтан бір ақын бірнеше айтыста бірде ұтып, бірде ұтылып жүруі — табиғи құбылыс.
Сатиралық портрет және қарсыласты «кескіндеу» тәсілі
Қазіргі айтыскерлер айла-тәсілдерді еркін меңгерген. Соның бірі — қарсыластың сатиралық портретін жасау: оның мінезін, сөз саптауын, кейбір осал тұсын көркем бейне арқылы әзілмен «суреттеу». Бұл — кемсіту емес, көркем бәсекенің құрамдас бөлшегі.
Айтыскердің көркемдік ойлау жүйесі
Айтыскердің ең басты даралығы — көркемдік ойлау жүйесі. Ол мүсінші тасқа жан бітіргендей, сөзден бейне құрайды; суретші бояумен жеткізген әсерді ақын ырғақ, ұйқас, образ арқылы береді. Сондықтан айтысты басқа өнер түрлерімен салыстыру қисынды: бәріне ортақ нәрсе — еңбек, мехнат, талғам және дәлдік.
Мэлс пен Дәулеткерей: юморға құрылған сөз саптау
Егемендік кезеңінде жарқ еткен айтыстардың бірі — Дәулеткерейдің Мэлспен айтысы. Бұл бәсекеде тіл көркемдігі мен сөз салмағы ерекше сезіледі: ақынның алғашқы ауыз ашуынан-ақ білім-парасаты, дүниетанымы көрінеді. Екі ақын да айтыстың негізгі арнасын юморға құрып, әзіл мен шындықты араластыра отырып, сөз сайысының мәдени үлгісін көрсетті.
Астарлы сөзді тура түсініп, арнаны бұру
Айтыста тартысты шиеленістірудің бір тәсілі — қарсыластың астарлы ойына «тура мағына» беріп, әңгімені басқа бағытқа бұру. Мэлс бұл амалға жиі жүгінеді. Мұндай әдіс қарсыласты тосылтып қана қоймай, көрерменге күтпеген күлкі сыйлайды.
Қорытынды: юмор мен сатираның айтыстағы салмағы
Кейінгі айтыстардағы юмор мен сатира — жай көңіл көтерудің құралы емес. Олар әлеуметтік шындықты бейнелеудің, қоғамдық мінді астарлап сынаудың, сөз сайысын көркемдік биікке көтерудің пәрменді тәсіліне айналды. Әзілдің достық сипаты сақталған жерде айтыс жаулықты емес, жарасымды тартысты күшейтеді; күлкі арқылы ой тудырып, жұрттың сөзге деген аңсарын қандырады.
Соңғы онжылдықтардағы айтыстың жаңғыруы — тек ұйымдастыру тұрғысынан емес, тақырып, мақсат, айтысу мәнері, ақындар қатарының толыға түсуі тұрғысынан да айқын. Қалың жұрт айтыстан қазақ сөзінің әсемдігін, байлығын, дәстүрлі қазынаның бүгінгі үлгіде жаңаша түлеген өрнегін іздеп келеді. Осы сұраныс барда, юмор мен сатираның қуаты да айтыстың өзегінде қала беретіні анық.