Қазақша рефераттар

Жарнамаға салынатын салық

Кіріспе: тәуелсіздік және салық жүйесін жаңарту

Қазақстан Республикасы егемендігін алғаннан кейін экономиканы дербес басқаруға көшті. Мемлекеттік басқару жүйесінде ауқымды өзгерістер жасалып, бірқатар заңнамалық актілер қабылданды және олар бірнеше рет толықтырылды. Дамыған әрі көрші мемлекеттердің тәжірибесі сарапталып, ұлттық ерекшеліктерге сай келетін тетіктер кезең-кезеңімен енгізілді.

Негізгі ой

Нарықтық экономика жағдайында салық саясатының түпкі мақсаты — бюджеттің кіріс бөлігін тұрақты қаржы ресурстарымен қамтамасыз ету. Ал салық саясатының басты міндеті — тиімді жұмыс істейтін салық жүйесін және оны іске асыратын салық механизмін қалыптастыру.

Салық жүйесі ұғымы салық ұғымымен тығыз байланысты: мемлекетте алынатын салық түрлерінің, оларды белгілеу мен алудың нысандары мен әдістерінің, сондай-ақ салық қызметі органдарының жиынтығы мемлекеттің салық жүйесін құрайды. Қазақстан Республикасының қазіргі салық жүйесі салықтардың нақты элементтерін айқындайтын заңнамаға сүйенеді.

Тарихи алғышарт: 1991 жылға дейінгі жүйе

1991 жылға дейін, яғни КСРО ыдырағанға дейін, елде әкімшіл-әміршіл басқаруға және бағаларды қатаң мемлекеттік реттеуге бейімделген салық жүйесі қызмет етті. Бюджеттің негізгі кіріс көздерінің бірі болған айналым салығы бөлшек және көтерме бағаларды мемлекеттік бақылауда ұстауға бағытталды.

Қазақстандағы салық реформаларының кезеңдері

Бірінші кезең (1991–1995): бастапқы құрылым және 43 төлем

1991 жылғы 24 желтоқсаннан бастап Қазақстанда тұңғыш ұлттық салық жүйесі жұмыс істей бастады. Ол «Қазақстан Республикасындағы салық жүйесі туралы» заңға негізделіп, салық салу қағидаттарын, салықтар мен алымдардың түрлерін және олардың бюджетке түсу тәртібін айқындады.

Қысқаша нәтиже

  • 1992 жылғы 1 қаңтардан 1995 жылғы мамырға дейін 43 салық пен алым қолданылды.
  • Құрамы: 16 жалпы мемлекеттік, 10 жалпыға міндетті жергілікті, 17 жергілікті салықтар мен алымдар.
  • 1991 жылы мемлекеттік салық қызметінің негізі қаланып, бас мемлекеттік салық инспекциясы құрылды.

I. Жалпы мемлекеттік салықтар (16)

  1. Қосылған құнға салынатын салық
  2. Пайдаға салынатын салық
  3. Акциздер
  4. Бағалы қағаздармен операциялардан алынатын салық
  5. Экспорт пен импортқа салынатын салық
  6. Кеден тарифі және баж салығы
  7. Геологиялық барлау/іздестіру шығындарын өтеу алымы
  8. Тіркелген (ренталық) төлемдер
  9. Транспорт құралдарына салынатын салық
  10. Автотранспорт сатып алуға салынатын салық
  11. Автотранспорттың елге кіргені үшін төлем
  12. Заңды тұлғалардың мүлкіне салынатын салық
  13. Жеке табыс салығы (азаматтар, шетел азаматтары, азаматтығы жоқ адамдар)
  14. Мемлекеттік баж
  15. Табиғат ресурстарына салынатын салық
  16. Колхозшылардың еңбекақы қорына салынатын салық

II. Жалпыға міндетті жергілікті салықтар мен алымдар (10)

  1. Жер салығы
  2. Жеке адамдардың мүлкіне салынатын салық
  3. Орман табысы
  4. Су үшін төленетін ақы
  5. Табысқа салынатын салық
  6. Кәсіпкерлік қызметті тіркеу алымы
  7. Тіркелмеген кәсіпкерлік үшін алым
  8. Заңды тұлғаларды мемлекеттік тіркеу алымы
  9. Елтаңбалық алым
  10. Мұрагерлік және сыйға тарту арқылы өткен мүлікке салық

III. Жергілікті салықтар мен алымдар (17)

  1. Курорттық аймақта өндірістік объектілер құрылысына салық
  2. Курорттық алым
  3. Азаматтардан алынатын мақсатты алым
  4. Жарнамаға салынатын салық
  5. Автокөлік, есептеу техникасы, дербес компьютерлерді қайта сатуға салық
  6. Автокөлікті аялдауға қойғаны үшін алым
  7. Жергілікті символиканы пайдалану құқығы үшін алым
  8. Ипподромда ат жарысына қатысу алымы
  9. Ат жарысындағы ұтыс алымы
  10. Тотализаторға қатысу алымы
  11. Тауар биржалары мен валюта мәмілелерінен алым
  12. Аукциондық сатудан алынатын алым
  13. Кино-телетүсірім өткізу құқығы үшін алым
  14. Пәтер алуға рұқсат қағазы үшін алым
  15. Ит иелерінен алынатын алым
  16. Спиртті ішімдіктер саудасына лицензиялық алым
  17. Жергілікті аукцион және лотерея лицензиялық алымы

Редакциялық ескерту

Алғашқы заңнамада әлемдік тәжірибе мен өтпелі экономиканың ерекшеліктері толық ескерілмеді. Қазақстанда тәжірибе жеткіліксіз болғандықтан, әсіресе Ресей Федерациясының тәсілдері кең қолданылды. Үш сатылы жіктеу федеративті елдерге тән болғанымен, унитарлы мемлекет үшін ол әрдайым негізді бола бермеді. Нәтижесінде нормалардың көптігі, жиі өзгеруі және жеңілдіктердің шамадан тыс қолданылуы жүйенің тиімділігін төмендетті.

Екінші кезең (1995–1999): ықшамдау және халықаралық қағидаттарға жақындасу

1995 жылы Үкімет салық реформасының ұзақ мерзімді тұжырымдамасын қабылдап, салық жүйесін халықаралық қағидаттарға біртіндеп сәйкестендіруді көздеді. 1995 жылғы 24 сәуірде «Салық және бюджетке төленетін басқа да міндетті төлемдер туралы» Президенттің заң күші бар жарлығы шықты. Оның негізгі бағыттары: салық жүктемесін төмендету, салықтардың санын қысқарту және жүйені әлемдік стандарттарға жақындату.

Негізгі өзгеріс

43 салық пен алымның орнына жүйе 11 негізгі салыққа дейін қысқарды: 5 мемлекеттік және 6 жергілікті.

Жалпы мемлекеттік салықтар (5)

  1. Заңды және жеке тұлғалардан алынатын табыс салығы
  2. Қосылған құн салығы
  3. Акциздер
  4. Бағалы қағаздар операцияларына салынатын салық
  5. Жер қойнауын пайдаланушылардың арнайы салығы мен төлемдері

Жергілікті салықтар мен алымдар (6)

  1. Жер салығы
  2. Мүлік салығы (заңды және жеке тұлғалар)
  3. Көлік құралдары салығы
  4. Тіркеу алымы (жеке кәсіпкер және заңды тұлға)
  5. Жекелеген қызмет түрлерімен айналысу құқығы үшін алым
  6. Аукциондардан алынатын алым

Бұл кезеңде салық жүйесі ықшамдалып, экономикалық субъектілер үшін салыстырмалы түрде қолайлы жағдай жасауға және макроэкономикалық тұрақтылыққа қол жеткізуге бағытталды. Дегенмен, 1997–1999 жылдары өзгерістердің жиілігі жоғары болып, жүйенің тұрақтылығы толық қамтамасыз етілмеді: формалды түрде қысқарту мақсат етілгенімен, іс жүзінде міндетті төлемдер саны қайта өсе бастады.

Үшінші кезең (1999–2001): базаны кеңейту және құрылымдық реформа

1999 жыл салық жүйесінің эволюциясындағы маңызды белес болды. 1998 жылы құрылған Мемлекеттік табыстар министрлігі салық механизмін жетілдіруге бағытталған қадамдар жасады. 1999 жылы Президенттің «Салық және бюджетке төленетін басқа да міндетті төлемдер туралы» жарлығы Парламентте қабылданып, заң мәртебесіне ие болды. ҚҚС есептеу тәртібіне өзгерістер енгізіліп, фермер қожалықтары үшін бірыңғай жер салығы қолданылды.

Қолданылған төлемдердің құрамы (ірілендірілген тізім)

1999–2001 жылдардағы өзгерістерді есепке алғанда салықтар саны 18-ге дейін көбейді. Олардың қатарында: табыс салығы, ҚҚС, акциздер, жер қойнауын пайдаланушылардың арнаулы төлемдері, әлеуметтік салық, жер және мүлік салығы, көлік салығы, бірыңғай жер салығы, лицензиялық және тіркеу алымдары, радиожиілік ресурсын пайдаланғаны үшін төлем және басқа да міндетті төлемдер болды.

Әлеуметтік салықтың енгізілуі

Үшінші кезең құрылымдық реформа ретінде салық салу базасын кеңейтуге және бюджет кірістерін арттыруға бағытталды. Осы логиканың маңызды элементі — әлеуметтік салықтың енгізілуі: бұрынғы сақтық жарналары жүйесінің орнына жаңа төлем түрі қалыптастырылды (кейін мөлшерлемелер кезең-кезеңімен төмендетіліп, регрессивті шкалалар қолданылды).

Салықтардың жаңғыруы: ҚҚС және пайда салығы

Рыноктық жаңғырту басталғанда ҚҚС, акциздер және сатудан алынатын салық сияқты жаңа төлемдер қолданылды. ҚҚС 1992 жылы айналым салығы мен сатудан алынатын салықтың орнына енгізіліп, уақыт өте келе мөлшерлемелері бірнеше рет өзгертілді (2000-жылдары біртіндеп төмендеу үрдісі байқалды).

Пайдаға салынатын салық 1991 жылдан бастап енгізілді. Кейін заңнамада салық салу объектісі (баланстық пайда) мен мөлшерлемелер қайта қаралып, банктік және сақтандыру қызметі, дивидендтер мен пайыздық табыс үшін бөлек тәртіптер қолданылды.

Төртінші кезең (2002–2008): жаңа Салық кодексі және жүйені стандарттау

2001 жылғы 12 маусымда Қазақстан Республикасының жаңа Салық кодексі қабылданып, 2002 жылдың қаңтарынан қолданысқа енгізілді. Кодекс экономикалық және әлеуметтік өзгерістерге сәйкес салық салудың қағидалары мен нормаларын нақтылап, салық заңнамасын айқынырақ, түсінікті әрі жүйелі етуге ықпал етті.

Төртінші кезеңнің басымдықтары

  • Инвестициялық белсенділікті қолдау
  • Салық салу базасын кеңейту
  • Салық ауыртпалығын төмендету
  • Ақпараттық интеграцияланған салық жүйесін енгізу

Салық кодексінің құқықтық логикасы

Салық және бюджетке төленетін басқа да міндетті төлемдер тек Салық кодексінде көзделген тәртіппен белгіленеді, енгізіледі, өзгертіледі немесе күшін жояды. Өзгерістерді алдын ала қабылдау және келесі жылдан бастап енгізу қағидасы салықтық болжамдылықты арттыруға бағытталды.

2008 жылға қарай салықтардың негізгі түрлері (13)

  1. Корпоративтік табыс салығы
  2. Жеке табыс салығы
  3. Қосылған құн салығы
  4. Акциздер
  5. Экспортқа рента салығы
  6. Жер қойнауын пайдаланушыларға салық салу
  7. Әлеуметтік салық
  8. Көлік құралы салығы
  9. Жер салығы
  10. Мүлік салығы
  11. Ойын бизнесі салығы
  12. Тіркелген салық
  13. Бірыңғай жер салығы

Міндетті төлемдердің ұғымдары: алым, төлемақы, мемлекеттік баж

Алым

Алым — белгілі бір қызмет түрін бастар алдында немесе сол қызметті жүзеге асыру құқығын берген кезде төленетін міндетті төлем. Яғни алым, көбіне, белгілі бір құқықтық мәртебе немесе рұқсат берілгені үшін алынады.

Алымдардың түрлері (мысал ретінде берілген тізім)

  1. Заңды тұлғаларды мемлекеттік тіркегені үшін
  2. Жеке кәсіпкерлерді мемлекеттік тіркегені үшін
  3. Жылжымайтын мүлік құқықтарын және мәмілелерін тіркегені үшін
  4. Радиоэлектрондық құралдарды тіркегені үшін
  5. Механикалық көлік құралдары мен тіркемелерді тіркегені үшін
  6. Теңіз/өзен кемелерін және шағын көлемді кемелерді тіркегені үшін
  7. Азаматтық әуе кемелерін тіркегені үшін
  8. Дәрі-дәрмек құралдарын тіркегені үшін
  9. Автокөліктің ҚР аумағы арқылы жүруі үшін
  10. Аукциондардан алынатын алым
  11. Жекелеген қызмет түрлеріне лицензиялық алым
  12. Теле-радио ұйымдарына радиожиілік спектрін пайдалануға рұқсат үшін

Ескерту: бастапқы мәтінде «елтаңбалық алым» туралы қарама-қайшы дерек берілген (бір жерде алып тасталды делінеді, басқа жерде тізімде келтірілген). Мұнда ол қайталамау үшін негізгі мысалдар қатарында берілмеді.

Төлемақы

Төлемақы — белгілі бір ресурс немесе инфрақұрылымды пайдаланғаны үшін төленетін міндетті төлем.

Төлемақының түрлері

  1. Жер учаскелерін пайдаланғаны үшін
  2. Жер үсті су ресурстарын пайдаланғаны үшін
  3. Қоршаған ортаны ластағаны үшін
  4. Жануарлар дүниесін пайдаланғаны үшін
  5. Орманды пайдаланғаны үшін
  6. Ерекше қорғалатын табиғи аумақтарды пайдаланғаны үшін
  7. Радиожиілік спектрін пайдаланғаны үшін
  8. Кеме жүретін су жолдарын пайдаланғаны үшін
  9. Сыртқы (көрнекі) жарнаманы орналастырғаны үшін

Мемлекеттік баж

Мемлекеттік баж — уәкілетті мемлекеттік органдар немесе лауазымды адамдар заңдық мәні бар әрекеттер жасағаны және (немесе) құжаттар бергені үшін алынатын міндетті төлем. Ол заңды және жеке тұлғалардың мүддесі үшін жасалатын әрекеттердің, өтініштер мен арыздардың белгілі бір санаттарын қамтиды.

Бастапқы мәтін «Кеден...» деген жерде аяқталып қалғандықтан, кедендік төлемдерге қатысты бөлім толық берілмеді.