Оқушылардың оқу - таным қызметін ұйымдастыру әдістері
Географиядан сарамандық жұмыстарды жүргізу әдістемесі
Кез келген елдің болашағы білім беру жүйесінің сапасына және зиялылар қауымының деңгейіне тікелей байланысты. Осыған орай, Қазақстанда да әлемнің дамыған елдерімен тең дәрежеде бәсекеге қабілетті білім беру қажеттілігі өзекті. ХХІ ғасыр табалдырығын еркін аттаған ұрпаққа тәлім-тәрбие мен білім беруді жетілдірудің басым бағыттарын айқындауда мектептің рөлі ерекше.
«Қазақстан — 2030» стратегиясында белгіленген бағыттарға сай, білім жүйесінің маңызды міндеттерінің бірі — елдің дамуына үлес қоса алатын білімді, мәдениетті, жауапты жастарды тәрбиелеу.
Оқушының белсенділігі — сапалы білімнің өзегі
Білім беруде оқушының өз бетімен ізденуі, тақырыпты оқып-түсінуі, мәселені кеңейтіп қарастыруы, жолдастарымен ой бөлісуі және өз білгенін көпшілікке жүйелі жеткізе алуы — ұстаз еңбегінің нәтижелілігін көрсетеді. Оқу үдерісінде оқушы белсенділік танытуы тиіс: мұғалімнің оқытуы мен оқушының оқуы өзара байланысып, тұтас жүйе құруы қажет.
Оқытудың негізгі қозғаушы күші — таным мотиві. Себебі таным арқылы оқу оқушыға құлшыныс пен тұрақты қызығушылық әкеледі.
Танымдық әдістердің жүйеленуі (Ю.Н. Бабанский)
Академик Ю.Н. Бабанский «Оқу-тәрбие процесін оптималдандыру» (1982) еңбегінде оқу-танымдық әдістерді екі топқа біріктіреді:
-
I
Оқушылардың оқу-таным қызметін ұйымдастыру әдістері
Оқушы әрекетін жоспарлау, бағыттау, оқу тапсырмаларын жүйелеу және орындату.
-
II
Оқу-таным қызметінің тиімділігін бақылау әдістері
Нәтижені өлшеу, кері байланыс беру, түзету және бағалау.
Негізгі әдістер және олардың сабақтағы қолданылуы
1) Ауызша баяндау
Әңгіме, түсіндіру, дәріс түрінде жүргізіледі. Ең маңыздысы — ауызша баяндау құр сөз күйінде қалмауы керек. Түсіндіру барысында тірек-сызбаларды (Шаталов әдісі) пайдалану, Венн диаграммасы арқылы салыстырмалы сипаттама жазу, тақырыптың негізгі идеясын білдіретін тірек сөздерді анықтап, талдау жасау оқушыны жүйелі ойлауға дағдыландырады.
2) Көрнекілік әдісі
Табиғат құбылыстарын тікелей бақылау, иллюстрация, көрнекі құралдар және картамен жұмыс арқылы жүзеге асады. Көрнекілік сабақтың танымдық құндылығын арттырады: «көзбен көріп, қолмен ұста» қағидасы оқушының есте сақтауын күшейтеді. Әр сабақта картамен жұмыс жасау географиялық нысандарды берік меңгеруге ықпал етеді.
3) Сарамандық жұмыстар әдісі
Бұл бағытқа тақырыптық карталарды салыстыру, статистикалық мәліметтерді өңдеу, географиялық әдебиеттермен және хрестоматиямен жұмыс, географиялық дәптер жүргізу жатады. Оқу материалын меңгеруде таным белсенділігі жоғары сабақ қана білім сапасын арттырады.
Таңдау кезінде ескерілетін негізгі шарттар:
- материалдың мазмұны;
- қолдағы құрал-жабдықтар;
- географиялық білімнің жүйелілігі.
Қазіргі сабаққа қойылатын педагогикалық талаптар
Географиялық білім берудің басты құралы — сабақтың мазмұны. Бұл фактордың маңызы төмендемейді, керісінше, оқушының өздігінен білім алу мүмкіндігін жүйелі әрі сапалы деңгейге көтеруде рөлі артып келеді. Қазіргі сабақтың нәтижелілігі төмендегі шарттардың орындалуымен айқындалады:
-
Мұғалім мен оқушы арасындағы қарым-қатынас өзара түсіністікке негізделуі.
-
Оқушылардың таным әрекетін өздігінен дамытуға күш салуы.
-
Ойын элементтері және өзге тәсілдер арқылы шығармашылық қызығушылықты арттыру.
Сабақты түрлендіру: дәстүрлі емес форматтардың әсері
Бірсарынды сабақтар оқушының ынтасын және пәнге қызығушылығын төмендетіп, ойлау белсенділігін тежейді. Сондықтан мұғалімдер сабақ құрылымын түрлендіріп, оқушыны әрекетке тарта алатын форматтарды қолданғаны маңызды.
Сабақ үстіндегі дәстүрлі емес түрлер
- саяхат сабақ;
- сынақ сабақ;
- конференция сабақ;
- ойын сабақтар.
Сыныптан тыс жұмыстар
- «ХХІ ғасыр майталманы»;
- эко-лирикалық кеш;
- сөзжұмбақтар кеші;
- «Таңғажайып алаң»;
- географиялық чемпионат.
Экономикалық география (8–10 сынып): сарамандық жұмысты тереңдету
8–10 сыныптардағы экономикалық география сабақтарында сарамандық жұмыстарды тиімді ұйымдастыру үшін мұғалімнің ғылыми еңбектерге сүйеніп, қосымша дереккөздерді кеңінен пайдалануы пайдалы. Бұл бағытта Ресей баспасынан шыққан оқу-әдістемелік әдебиеттер де көмекші материал бола алады.
Оқушының таным деңгейін дамытуда деңгейлік тапсырмалар да маңызды орын алады: олар білімді біртіндеп күрделендіру арқылы түсінуді тереңдетіп, дербес ойлау мен талдауды қалыптастырады.