Жазекемді құрметтеп
Жаз дидарлы Жаз-ата: Жазылбек Қуанышбаевтың өнегелі ғұмыры
Қазақ қашаннан төрт түлік малды береке мен байлықтың басы санап, оның игілігін көріп келген. Маңғаз Мойынқұмда да ата-бабаларымыз мал өсіруді тіршілік-тіршіліктің берік тірегіне айналдыра білді. «Мал — елге құт» деген тәмсілдің шындығын осы өңірде ерен еңбек еткен азаматтардың ғұмыры айқын дәлелдейді.
Солардың алдыңғы сапында — екі мәрте Социалистік Еңбек Ері, «Дала академигі», «Малшылардың маршалы» атанған Жазылбек Қуанышбаев. Жайдары мінезі мен жарқын жүзі үшін ел оны «Жаз-ата» деп құрметтеген. Ол бүкіл ғұмырын ақтылы қой өсіруге арнап, Мойынқұмның гүлденіп, көркеюіне зор үлес қосты.
Даналар көп менің мына даламда, атығы аян осынау кең ғаламға. Табиғаттың өзінен дәріс алған, қағаз бен қаламға сүйенбеген.
Жақсылық Сәтібеков, Берікбай Қадықов (Қазақстан Журналистер одағының мүшесі)
Өмір жолы: жетімдіктен ел құрметіне
Қазақстан шопандарының атасы атанған Жазылбек Қуанышбаев 1896 жылы қазіргі Мойынқұм өңіріндегі Жамбыл ауылының жерінде дүниеге келген. Жастайынан жетімдік тауқыметін тартып, байдың малын бағып күн көрген.
Кеңес өкіметі орнаған соң, Мойынқұмдағы тұңғыш ауылшаруашылық артельдерінің бірі — «Кеңес» артеліне малшы ретінде мүше болады. Қырқыншы жылдардың басында Қазақстанда қаракөл қойын өсіру жолға қойылғанда, Жазекең бұл істі алғашқылардың бірі болып қолға алды.
Еңбек ерлігі және екі мәрте «Алтын жұлдыз»
Аға шопанның еңбегі әсіресе соғыс жылдарында ерекше танылды. Ол қаракөл қойының басын көбейтіп, асылдандыру, өнімділігін арттыру жолында аянбай тер төкті. Соғыс аяқталғаннан кейін де еңбектің екпінін бәсеңдетпей, нәтижелі жұмысын жалғастырды.
1948 жыл
Алғашқы «Алтын жұлдыз» тағылып, Социалистік Еңбек Ері атанды.
1958 жыл
Екінші мәрте Социалистік Еңбек Ері атағына ие болды.
Нәтиже
Бір отардан жоғары төл, мол жүн, сапалы өнім алудың үлгісін көрсетті.
Өнімділік көрсеткіштері
- Жүз саулықтан 140–145 қозы алған кезеңдері болған.
- Әр қойдан 4 келіге дейін жүн қырққан.
- Жылдар бойы ондаған мың қой мен қозы өсіріп, қыруар жүн, елтірі, ет өндірген.
Қоғамдық қызметі және әлемге танылған өнім
Жаз-ата мал шаруашылығымен ғана шектелмей, қоғамдық іске де белсене араласты. Ол екі мәрте Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің депутаты болып сайланды, СОКП-ның XXI съезіне және Қазақстан Компартиясының XI съезіне делегат болды, шопандардың одақтық және республикалық жиындарына қатысты.
Сапаның мойындалуы
Оның қаракөл қойлы отарынан алынған елтірілер Дели, Бухарест, Познань, Нью-Йорк сияқты халықаралық жәрмеңкелер мен аукциондарда жоғары бағаланған.
Зейнеттен кейін де тоқтамаған еңбек
Жазекең 1963 жылы зейнетке шықса да, қол қусырып отыра алмады. Өмірі еңбекпен өрілген жан сүйікті кәсібіне қайта оралып, кейін де өзгелерге үлгі боларлық талай іс тындырды. Дербес зейнеткер атанған соң Қазақ КСР ауыл шаруашылығы министрлігінің қой шаруашылығы жөніндегі қоғамдық негіздегі инспекторы қызметін атқарды.
«Шопан атаның құтты таяғын жарты ғасырдан астам ұстадық, төскейді ақтылы қойға толтыруға азды-көпті атсалыстық. Шүкір, абыройсыз болғанымыз жоқ. Мұны Мойынқұм ғана емес, барша қазақ жұрты біледі».
Жазылбек Қуанышбаев, «Ұрпаққа ұлағат»
Халық құрметі және жырмен өрілген даңқ
Еңбекті қадір тұтып, ерді қастерлеу — қазақтың қанына сіңген қасиет. Жаз дидарлы Жаз-атаның ерен еңбегі елге аңыздай тарап, туған жұрты оның мерейін ерекше асыра білді. Көктеректің көк жазық даласында, Тұлпарсаздың жасыл жайлауында өткен 70, 80, 90, 100 жылдық тойлар — көпке ортақ мерекеге айналған тарихи оқиғалар.
Аяз Бетбаев жырынан үзінді
Қос жұлдызы жарқырап, Жазекең тұр басында,
Қызу еңбек қайнады, бесжылдықты орындап, айтқан серттен таймады.
Еңбек етсе ерінбей, ер еңбегі жанады,
Сәулетті кеңес елінде көңілің рахат табады.
Қос жұлдызды Жазылбек — елі үшін малы көп...
(Үзінді ықшамдалып, тыныс белгілері түзетілді)
Сол жылдары жастардың «Сұңқар», «Шалқар», «Тұлпар», «Шұғыла» бригадалары еңбекке өз еріктерімен келіп, шопанның құтты таяғын қолдарына алып, Жазекең салған сара жолды жалғады. Бұл игі істің жүйелі жалғасуына мектеп бітірушілер слеттері де серпін берді: жас түлектердің бас қосуы жыл сайын дәстүрге айналды.
«Жазылбек мектебі»: тәжірибені тарату дәстүрі
Атақты шопанның озық тәжірибесін кеңінен тарату үшін ауданда әр шаруашылықта «Жазылбек мектебі» ұйымдастырылды. Өйткені оның өмірі мен еңбек жолы — өз алдына үлкен мектеп. Бұл сабақтарда жас малшыларға мал бағудың қыр-сыры байыппен үйретіліп, істің қиындығы мен қызығы, табысқа жетудің жолдары нақты мысалмен түсіндірілді.
Жазекең өзі де осы мектептерге жиі барып, аз сөзіне көп мағына сыйғызып, қатысушыларға ақылын аямай айтатын. Мұндай мектеп алғаш рет 1966 жылы Айдарлы кеңшарында ашылып, кейін тәжірибе облыс көлемінде кеңінен тарады.
Кино және музыка
Жаз-атаның өмірі мен еңбегі киногерлер түсірген «Ұстаз» деректі фильміне арқау болды. Сондай-ақ оның даусы мен Шәмші Қалдаяқовтың «Мойынқұмда» әні біріктірілген күйтабақ шыққаны айтылады.
Әдебиеттегі бейне
Оның үлкен ісі мен адамгершілік болмысы Әзілхан Нұршайықов бастаған және өзге де қаламгерлер мен журналистердің кітаптары мен мақалаларына арқау болды.
Ізбасарлар легі: шәкірт тәрбиелеген ұстаз
«Шәкіртсіз ұстаз — бұтақсыз ағаш» деген ойды Жазекең өмірлік қағидаға айналдырды. Оның жолын қуған шәкірттері мен ізбасарлары Мойынқұмда ғана емес, бүкіл қазақ елінде көп болды.
Атаулы есімдер
- Социалистік Еңбек Ері Ділдаш апа Итбасова
- Социалистік Еңбек Ері Құдайберген Біртаев
- Дүрдімұрат Нұрғалиев
- Әлтай Төлепбергенов
- Мешітбай Қойшыбеков
- Күлзада Тілеубаева
- Нүржамал Туғанбаева
- Социалистік Еңбек Ері, мемлекеттік сыйлық иегері Шоман Шәріпбаев
Кейбір шәкірттерінің КСРО Жоғарғы Кеңесінің депутаты болғаны да айтылады.
Шоман Шәріпбаевтың естелігіндегі нақыл
Шәкірті Шоман Шәріпбаев өз еңбектерінде Жазекеңнің тәжірибесін оқып-үйренудің үлкен көмек болғанын айтады. Есте қалған сөздерінің өзегі — шопандықтың сыртқы көрініс емес, ой мен жауапкершілікке негізделген кәсіп екені:
- «Мал бақсаң — өрісін тап».
- «Шелді мал — төлді мал».
- «Шопан күн сайын күрескер, жыл сайын дәулеткер».
- «Қойшы болу — қой соңында салпақтау емес: көзің отарда, ойың өрісте болсын».
Тұлға айналасындағы орта және ұрпақ сабақтастығы
Жазекең аудан басшылығында ұзақ жыл қызмет еткен Айтбай Назарбековпен сыйлас, пікірлес болғаны айтылады. Оның еңбек жетістіктері кеңінен насихатталып, Жаз-ата Ленинград, Мәскеу, республиканың ірі қалаларында, жоғары оқу орындарында, Жазушылар одағында және басқа да орындарда болып, тәжірибесімен бөліскен.
Ел ішінде Жазекеңнің егіз ұлдары — Қойшыбай мен Тойшыбай бар екені де белгілі. Ұрпағының амандығын тілеген анасы — Әлімхан апаның есімі де осы әңгімелерде аталады.
Қорытынды ой: есімге лайық құрмет
Мойынқұм ауданының орталығы «Мойынқұм» ауылы деп аталады, яғни атаудың қайталанатыны байқалады. Осы ауылға «Жазылбек ауылы» атауын беру жөнінде ұсыныс бірнеше жылдан бері көтерілгенімен, мәтіндегі дерек бойынша, әлі күнге нақты шешімін таппаған.
Дереккөз: «Ақ жол» газеті, 2006 жыл, 28 наурыз, 3-бет.