Қазақша рефераттар

Мұғалім оқушылармен жұмыс жасау барысында олардың жас ерекшеліктеріне сай психологиялық белгілерін білгені дұрыс

5–6 сынып оқушыларының жас ерекшеліктері және өтпелі кезең

Мұғалім оқушылармен жұмыс барысында олардың жас ерекшеліктеріне сай психологиялық белгілерін білгені дұрыс. Себебі әр жас кезеңінде психикалық даму өзіндік ерекшеліктерімен сипатталады. Жас ерекшелігін ескере отырып жүргізілген оқу және тәрбие жұмысы нәтижелі болады, ал мұғалім мен оқушы арасындағы қарым-қатынас жеңілдейді.

Психологиялық еңбектерге сүйенсек, 5–6 сынып оқушылары — шамамен 10–12 жастағы балалар. Бұл — бастауыш мектептен жасөспірімдік шаққа өтетін аралық. Жасөспірімдік кезең балалық шақтың аяқталуына, ересек өмірге қадам басуға байланысты ішкі қайта құрылымдармен ерекшеленеді. Өз-өзін ересектермен және өзінен кіші балалармен салыстыру жасөспірімде «мен енді бала емеспін» деген тұжырымды күшейтеді. Сондықтан ол дербестігі мен маңыздылығын мойындауды қажет етеді.

Л.Д. Столяренко бойынша 10–12 жастағы балалардың сипаттамасы

10 жас

Салмақты, сенгіш. Ата-анасымен қарым-қатынаста тепе-теңдікке ұмтылады. Сыртқы келбетіне аз мән береді, өмірді салыстырмалы түрде жеңіл қабылдайды.

11 жас

Қызба, көңіл-күйі жиі құбылмалы. Ата-анасына қарсы шығу, құрбыларымен жиі келіспеушілікке бару байқалуы мүмкін.

12 жас

Қызбалық біртіндеп бәсеңдейді. Қоршаған ортаға оң көзқарас күшейеді. Отбасынан алыстауға ұмтылыс байқалады, құрбылар ықпалы артады, сыртқы келбетке мән беру мен қарсы жынысқа қызығушылық өседі.

Қорытынды: 5–6 сыныппен жұмыс кезінде мұғалім осы мінез-құлық өзгерістерін жүйелі түрде ескергені маңызды, өйткені оқушы өтпелі кезеңді бастан кешіреді.

Әлеуметтік қарым-қатынаста байқалатын белгілер

Бұл жас аралығындағы ерекшеліктер оқушының әлеуметтік байланыстарынан да көрінеді. Атап айтқанда:

  • Ересектермен қарым-қатынаста келіспеушіліктердің қайта күшеюі: қырсықтану, теріс жауап беру, өз жетістіктерін төмен бағалау. Кейде бала үшін маңызды оқиғалар мектептен тыс ортада болып жатқандай сезіледі.
  • Құрбылар ортасының рөлінің артуы: «мені түсінетін дос» іздеу, құндылықтар жүйесінің қайта құрылуы. Отбасы, мектеп және достар жаңа мағынаға ие болады.

Жасөспірімдік шақта қарым-қатынастың шешуші рөлі

Психология ғылымындағы маңызды ұғымдардың бірі — қарым-қатынас. Қарым-қатынасқа түспей тұрып жеке адамды толық түсіну, оның қасиеттерін, дамуын талдау қиын. Тұлғаның дамуы қоғамда, тілдік және әлеуметтік байланыстар арқылы жетіледі. Жасөспірімдік шақта әлеуметтік жүйедегі жеке тұлғаның қарқынды дамуы қарым-қатынас мәселесімен тығыз байланысты.

А.В. Мудрик тұжырымы

Оқушылардың қарым-қатынасы — рухани құндылықтар алмасуы жүретін, қоршаған адамдармен және әртүрлі серіктерімен ойша диалогтық формадағы біріккен әрекет үдерісі.

Бұл кезең «күрделі әрі қиын» деп сипатталады: адамгершілік қасиеттер мен мінез-құлық нормалары айқындалып, қоғамға қатынас қалыптасады. Жетекші іс-әрекет түрлерінің бірі ретінде қарым-қатынас алдыңғы орынға шығып, жаңа тұлғалық және психологиялық сапалардың қалыптасуына негіз болады.

Құрбылар ықпалы: неге маңызды?

Жасөспірімнің әлеуметтенуі мен тұлғалық дамуында достары мен құрбыларымен байланысы ерекше мәнге ие. Уақыт өткен сайын құрбылармен қарым-қатынас қажеттілігі арта түседі: оқушы сыныптастарымен достық қатынас орнатуға, оны сақтауға тырысады. Бұл өзара сыйластықты күшейтіп, беделдің қалыптасуына ықпал етеді.

1) Ақпарат көзі

Құрбылар ортасы — маңызды «өзіндік ақпарат арнасы». Жасөспірім ересектер айта бермейтін, бірақ өзіне қажет мәліметтерді осы ортадан алады.

2) Әлеуметтік дағды

Біріккен әрекет арқылы ұжымдық тәртіпке бағыну, өз құқығын қорғау, әлеуметтік ықпалға жауап беру дағдылары қалыптасады.

3) Эмоциялық тірек

Топқа тиесілі болу сезімі жасөспірімге беріктік, қолдау және жетістікке сенім береді.

Құрбылармен қарым-қатынастың болмауы тұлғалық және өзіндік сананың дамуына кедергі келтіруі мүмкін. Ал ересектер тарапынан түсіністік орнына қысым күшейсе, қарсыласу, дөрекілік, ерегісу реакциялары пайда болады. Бұл жаста кейбір құндылықтарды жасөспірім көбіне құрдастарының бағалауымен ғана қабылдауға бейім келеді: жоспарлары мен сырларын ата-анасынан гөрі достарымен бөлісуі жиілейді.

Маңызды тәуекел: жалғыздық

Жасөспірім үшін елеулі қорқыныштардың бірі — жалғыз қалу, құрбыларынан шеттеп қалу. Мұндай жағдайда мазасыздық күшейіп, абыржу артып, тұйықтық пайда болуы ықтимал. Керісінше, қарым-қатынасы жақсы болса, өзін қауіпсіз әрі бақытты сезінеді.

Өзіндік сана, сырт келбет және дербестікке ұмтылыс

Жасөспірімде өзін «адам ретінде» сезіндіретін, қадір-қасиетін қорғауға бағытталған сезім күшейеді: оны кемсітуге, қорлауға, басуға, дербестік құқығынан айыруға болмайтынын ішкі түрде қатты сезінеді. Дегенмен, ересектік мәртебесінің элементтері пайда болғанымен, тәуелділік белгілері толық жойылмайды: материалдық тұрғыдан ата-ана қамқорлығы сақталады.

Жыныстық жетілуге байланысты организм мен сырт келбетте болатын өзгерістер, өмірдің күрделене түсуі, өзін-өзі реттеуге ұмтылыс — осының бәрі баланы өз қасиеттерін тануға, жаңа білімді меңгеруге және өзін бағалауға итермелейді. Киім үйлесімділігіне, дене бітіміне, салмаққа сын көзбен қарау жиілейді. Кейбір ер балаларда жыныстық белгілердің кешеуілдеуіне байланысты құрбыларының алдында қысылу, өзін кем сезіну байқалуы мүмкін.

Жетекші іс-әрекеттер және қоғамдық пайдалы жұмыс

Бұл жастағы балаларға тән іс-әрекеттер қатарында оқу, қоғамдық және тәрбиелік жұмыстар, спорт және көркемдік еңбек бар. Осындай пайдалы шараларға қатысу баланың қоғамдық маңызы бар іске араласуына саналы ұмтылыс тудырып, тұлға ретінде қалыптасуына ықпал етеді. Қоғамдық пайдалы іс-әрекеттер бастауышта да кездеседі, бірақ орта буында ол баланың мүмкіндігін толық ашуға көбірек жағдай жасайды.

Орта жастағы оқушыға тән жетекші бағыт

Л.Д. Столяренко еңбектерінде: кіші жаста жетекші іс-әрекет оқу болса, орта жаста (жасөспірімде) жетекші рөлді қоғамдық пайдалы іс-әрекет әртүрлі формаларда атқаратыны, соның аясында құрбылармен интимді-тұлғалық қарым-қатынас және қарсы жыныспен байланыс та маңызды болатыны атап көрсетіледі.

Педагогикалық қорытынды: сабақ пен мәтін таңдауда не ескеру керек?

Мұғалім 5–6 сынып оқушыларымен жұмыс жасағанда олардың психологиялық және физиологиялық ерекшеліктерін ескере отырып, сабақ құрылымын жоспарлағаны дұрыс. Оқушыларға ұсынылатын мәтін көлемі мен тапсырмалар күрделілігі де осы жас кезеңінің қабылдау мүмкіндігіне сай болғаны жөн. Ең бастысы — дербестікке ұмтылыс пен құрбылар ықпалын дұрыс арнаға бағыттайтын, түсіністікке негізделген қарым-қатынас орнату.

Пайдаланылған әдебиеттер

  1. Столяренко Л.Д. Педагогическая психология. Ростов-на-Дону: Феникс, 2003. — 544 с.
  2. Мудрик А.В. Социализация человека: учебное пособие. М.: Издат. центр «Академия», 2004. — 304 с.
  3. Тұрдалиева Ш.Т. Жасөспірімдер дамуындағы қарым-қатынастың маңызы. Мектептегі психология. 2006. №3 (мамыр-маусым). 9–10 бб.
  4. Першина Л.А. Возрастная психология. М.: Академический Проект, 2004. — 256 с.