Бюджет кірістері
Бюджет кірістері: мәні мен құрылымы
Бюджет кірістері — мемлекеттік функцияларды орындауға қажетті, бір орталыққа шоғырланатын қаржы ресурстарының бөлігі және заңнамаға сәйкес билік органдарының әр деңгейіне ақысыз әрі қайтарымсыз тәртіппен түсетін ақша қаражаттары. Олар ақша қорларын қалыптастыру процесінде пайда болатын экономикалық қатынастарды сипаттайды.
Бюджет кірістері ұғымы мемлекет кірістері ұғымына қарағанда біршама тар болғанымен, республиканың мемлекеттік кірістер құрылымында шешуші орын алады. Бюджет кірістерінің басты материалдық көзі — ұлттық табыс. Ұлттық табыстың өсуі мемлекет кірістерінің және мемлекеттік бюджет кірістерінің тұрақты ұлғаюын қамтамасыз етеді.
Материалдық негіз
Ұлттық табыс және өндіріс пен айналымда қалыптасатын қоғамның таза табысы.
Жұмылдыру тәсілдері
Салықтар, алымдар, баждар және өзге міндетті төлемдер арқылы.
Жүйелік құрылым
Салықтық түсімдер, салықтық емес түсімдер, капитал сатудан кірістер, трансферттер.
Бюджетке түсетін кірістерді жұмылдыру формалары мен әдістерінің жиынтығы мемлекеттік бюджеттің түсімдер жүйесін қалыптастырады. Бұл жүйеде белгілі мөлшерде және белгіленбеген мерзімде бюджетке түсетін міндетті төлемдер негізгі орын алады.
Салықтық түсімдер және олардың рөлі
Мемлекеттік бюджет кірістері салықтық түсімдерге, салықтық емес түсімдерге, негізгі капиталды сатудан түсетін кірістерге, ресми трансферттерге және мемлекетке ақысыз берілген ақшалай түсімдерге бөлінеді. Бюджет кірістері құрылымында ең үлкен үлес салмақты салықтық түсімдер құрайды.
Салықтар, алымдар және баждар арқылы экономиканың басым салаларын және жекелеген аумақтарды қолдауға немесе олардың дамуын тежеуге, тұрғындардың әртүрлі топтарының табыстарын реттеуге, сондай-ақ белгілі бір экономикалық қызметті ынталандыруға (немесе одан бас тартуға) мүмкіндік туады.
Салықтық түсімдердің экономикалық мазмұны
Салықтық түсімдер — Салық кодексімен белгіленген салықтар мен басқа да міндетті төлемдердің бюджетке түсуі. Олардың өзегін салықтар құрайды, өйткені олар ұлттық табысты қайта бөлуге қатысып, өндірістік қатынастардың ерекше формасын қалыптастырады.
Назар аударатын тұстар
- Салық төлеушілер (заңды және жеке тұлғалар) төлемдерді уақтылы және толық төлеуге міндетті.
- Салықтардың фискалдық функциясы бюджет кірістерін қамтамасыз етсе, реттеуші функциясы экономикалық процестерге ықпал етеді.
- Салықтық саясат салық салуды ұйымдастыру-құқықтық нормалар мен басқару әдістері біріктірілген салықтық механизм арқылы іске асырылады.
Салықтық емес түсімдер
Салықтық емес түсімдер — Салық кодексінде қарастырылған төлемдерден бөлек, Бюджет кодексімен белгіленген міндетті және қайтарылмайтын төлемдер.
Жіктелуі
Аумақтық белгісі бойынша
Республикалық, облыстық және аудандық бюджетке түсетін түсімдер.
Қалыптастыру белгісі бойынша
Міндетті және ерікті төлемдер.
Нақты негіздері бойынша
Мысалы, мемлекеттік мекемелердің тауар сатудан түсетін кірістері.
Маңызды көрсеткіш: мемлекеттік бюджет кірістерінің ішінде салықтық және салықтық емес түсімдердің үлесі жиынтығында шамамен 80–90%-ға дейін жетеді; бұл түсімдер ЖІӨ көлемінің елеулі бөлігін құрайды.
Корпорациялық табыс салығы (КТС)
Бюджет кірістерінде үлесі жоғары салықтардың бірі — корпорациялық табыс салығы. Ол 2002 жылдан бастап республикалық бюджетке төленетін негізгі салықтардың қатарына жатады. Бұл салықты резидент заңды тұлғалар, сондай-ақ Қазақстанда қызметін жүзеге асыратын резидент емес заңды тұлғалар төлейді.
Салық салу объектілері
- Салық салынатын табыс.
- Төлем көзінен ұсталатын салық салынатын табыс.
- Өкілетті мекеме арқылы қызмет атқаратын резидент еместің таза табысы.
Шегерімдер мен түзетулер логикасы
- Жылдық жиынтық табыс анықталады.
- Заңнамада белгіленген кейбір кірістер алып тасталып, табыс түзетіледі.
- Табысты алуға жұмсалған шығындар шегерім ретінде алынады.
- Қалған сома белгілі шығындар бойынша 2% мөлшерінде қосымша түзетілуі мүмкін (әлеуметтік нысандарды ұстау, коммерциялық емес ұйымдарға берілген мүлік, атаулы әлеуметтік көмек және т.б.).
Мөлшерлемелер және мерзімдер
Негізгі мөлшерлеме
Түзетілген салық салынатын табысқа әдетте 30% қолданылады; негізгі өндіріс құралы жер болған жағдайда — 10%.
Аванстық төлем
Салық төлеуші аванстық төлемдерді салық кезеңі ішінде, ағымдағы айдың 20 жұлдызына дейін енгізеді. Салық кезеңі — күнтізбелік жыл.
Төлем көзінен ұсталатын табыстардың мысалдары
- Дивидендтер
- Ұтыстар
- Резидент еместердің ҚР-дағы көздерден алған табыстары
- Кейбір сыйақылар (пайыздар) және купондық төлемдер
Мүлік салығы: объект және есептеу
Мүлік салығын салу объектілері ретінде, әдетте, негізгі құралдар және материалдық емес активтер қарастырылады. Дегенмен заңнамада бірқатар объектілер салық салу объектілеріне жатқызылмайды (мысалы, кейбір жолдар мен жол құрылыстары, белгілі жағдайдағы консервацияланған негізгі құралдар және т.б.).
Жеке тұлғалардың мүлкі бойынша
Жеке тұлғалардың мүлік салығы салынатын объектісі — олардың меншік құқығындағы және кәсіпкерлік қызметте пайдаланылмайтын мүлік: тұрғын үйлер, саяжай құрылыстары, гараждар, өзге ғимараттар мен құрылыстар, сондай-ақ қоныстану сәтінен бастап аяқталмаған құрылыс объектілері.
Салық базасы ретінде әр жылдың 1 қаңтарындағы жағдай бойынша уәкілетті орган айқындайтын объект құны алынады. Құнды есептеу тәртібін ҚР Үкіметі белгілейді, ал мөлшерлемелер Салық кодексінде бекітіледі.
Мөлшерлемеге мысал
Егер мүлік құны 1 000 000 теңгеге дейін болса, салық әдетте құнның 0,1% мөлшерлемесімен есептеледі. Ал құны 10 000 000 теңгеден жоғары болғанда, есептеу прогрессивті тәсілмен жүргізіледі (бекітілген сомалар мен шектен асқан бөлікке пайыз қолдану арқылы).
Салық түсімдерін болжау әдістері
Салық түсімдерін болжау барысында есептеу әдістемелері мен дереккөздер жиынтығы қолданылады: салық декларациялары, ірі төлеушілер бойынша ақпарат, макроэкономикалық көрсеткіштер, тұтынушылық бағалар индексі, өндіріс көлемінің индекстері және басқа статистикалық мәліметтер.
КТС болжамы: негізгі екі тәсіл
1) Декларациялар деректері негізінде
Есепті кезеңде тапсырылған декларациялар жиынтығы арқылы болжам мерзіміне салық салынатын табыс анықталады. Шегерімдер, зияндар динамикасы және оларды ауыстыру мерзімдері есепке алынады. Көрсеткіштер инфляция деңгейлеріне түзетіледі.
Формула (берілген нұсқа)
Тб = Де × Іа/100% × Іб/100% × Сор.
- Тб — КТС болжамы
- Де — есепті жылғы салық салынатын табыс
- Іа — ағымдағы жылғы ТБИ
- Іб — жоспарлы жылғы ТБИ
- Сор. — орташа мөлшерлеме
2) Ірі салық төлеушілер деректері негізінде
Әр аймақтағы ірі төлеушілер бойынша есептелген және төленген сомалар, жылдық нәтижелер, берешек/қалдық өзгерістері талданады. Біржолғы (тұрақты емес) төлемдер алынып тасталып, күтілетін түсімдер жоспарлы индекстерге түзетіледі.
Формула (берілген нұсқа)
Тб = Со × Іб/100% × Ік/100% × Сор.
- Со — ағымдағы жылғы күтілетін сома
- Ік — өндіріс көлемінің жоспарлы индексі
Шикізат секторы бойынша жеке есептеу логикасы
Шикізат секторы ұйымдарынан түсетін КТС әрбір салық төлеуші бойынша бөлек есептеледі. Түсім мен табыс өнім көлемі, сату бағыты (ішкі нарық/экспорт/ТМД) және баға, сондай-ақ валюта бағамы арқылы айқындалады.
1) Өнім сатудан табыс
Тө = (Оіө×Біө) + (Оэ×Бэ) + (Отмд×Бтмд) × Қт
Мұнда көлемдер (мың тонна), бағалар (долл./тонна), Қт — доллар/теңге бағамы.
2) Салық салынатын табыс
Ст = (Тнс + Тбс) − Ш
Тнс — негізгі сатудан табыс, Тбс — өзге сатудан табыс, Ш — шегерімдер.
3) КТС сомасы
КТС = Ст × 30% / 100%
Мөлшерлеме мысал ретінде 30% көрсетілген (нақты режимдер заңнамаға тәуелді).
Басқа салықтар бойынша болжам
Төлем көзінен ұсталатын жеке табыс салығы
Болжам жасау үшін салық органдарына тапсырылатын декларациялар деректері пайдаланылады. Алдымен аймақ бойынша салық алудың орташа пайызы есептеледі, кейін табыс базасы мен инфляция индексі ескеріле отырып жоспар жасалады. Есептеуде біржолғы, тұрақты емес төлемдерді алып тастау маңызды.
Орташа пайыз
Оа = Сж / То × 100%
Сж — есепті жылдағы ұсталған ЖТС; То — есепті жылдағы салық салынатын табыс.
Болжам
Сж = Тк × І/100% × Оа/100%
Тк — күтілетін табыс; І — жоспарлы ТБИ; Оа — орташа пайыз.
Төлем көзінен ұсталмайтын табыстар (адвокаттар, нотариустар және т.б.)
Бұл жағдайда болжам салық салынатын табысқа орташа мөлшерлемені қолдану арқылы есептеледі (аймақтық факторларға түзетулер енгізіледі).
Сжт = Тк × І/100% × Ос/100%
Мүлік салығы (заңды тұлғалар және жеке кәсіпкерлер)
Болжам үшін негізгі құралдар мен материалдық емес активтердің құны жөніндегі статистикалық мәліметтер пайдаланылады. Жалпы құннан салық салынбайтын объектілер алынып тасталып, болашақ қайта бағалау коэффициентімен түзетіледі.
Формула (берілген нұсқа)
См = (Қнқ × К/100%) × Сс/100%
Қнқ — орташажылдық құн; К — қайта бағалау коэффициенті; Сс — мөлшерлеме.
Әлеуметтік салық
Әлеуметтік салықты болжау үшін ағымдағы жылдың декларациялық деректері негізінде аймақ бойынша орташа мөлшерлеме анықталып, кейін салық салынатын табыстың өсуі мен жоспарлы инфляция ескеріледі.
Орташа мөлшерлеме
Со = Ән / Тн × 100%
Ән — нақты түсім; Тн — салық салынатын табыс.
Болжам
Әж = Та × Іб/100% × Со/100%
Та — ағымдағы табыс; Іб — жоспарлы ТБИ.
Жер салығы
Жер салығын болжауда жер көлемі, сапа көрсеткіштері (бонитет балдары), базалық мөлшерлемелер, сондай-ақ декларациялар деректері пайдаланылады. Жеңілдіктер міндетті түрде ескеріледі.
Формула (берілген нұсқа)
Жж = Аж × Со × К
Аж — алқап; Со — орташа базалық мөлшерлеме; К — төлеуші коэффициенті.
Жоспарлау категориялары
- Ауыл шаруашылығы мақсатындағы жерлер
- Елді мекен жерлері
- Өнеркәсіп, көлік, байланыс, қорғаныс және өзге ауыл шаруашылығы емес мақсаттағы жерлер
Табиғи ресурстарды пайдаланғаны үшін төлемақылар
Орманды пайдаланғаны үшін
Та = Оқ × Со
Оқ — пайдалану көлемі; Со — орташа мөлшерлеме.
Су ресурстарын пайдаланғаны үшін
Тс = Сп × С
Сп — су көлемі; С — мөлшерлеме.
Бюджет кірістерін болжау процесінде әрекеттегі заңнамалық және нормативтік актілерге енгізілген өзгерістер мен толықтырулар міндетті түрде ескерілуі тиіс. Сонымен қатар түсімдер бюджет жүйесінің деңгейлері бойынша бекітілген қағидаларға сәйкес жоспарлануы қажет.
Тауарлар, жұмыстар және қызметтер бойынша ішкі салықтар
Ішкі немесе жанама салықтар — тауарлардың бағасы арқылы төленетін немесе тарифке енгізілетін салықтар. Олар тұтыну процесі арқылы бюджетке түседі және әдетте бағаға “жасырын” түрде кірістіріледі.