Таудың құрғақ шалғынды қоңыр топырақ белдеуі
Топырақ: табиғи түзіліс және оның қалыптасуы
Топырақ — өте күрделі табиғи түзіліс. Оның пайда болуы тау жыныстарының үгітіліп, бөлшектеніп, қопсуынан басталады. Топырақтың түзілуіне және қасиеттеріне көптеген факторлар әсер етеді: жылу мен суықтың алмасуы, ылғал, жел, тірі ағзалардың әрекеті және жер бедері.
Органикалық зат пен қарашірік
Үгілген тау жыныстарының үстіне өсімдіктер қоныстана бастайды. Күзге қарай қураған шөп, өсімдік қалдықтары, ағаш жапырақтары мен шіріген бұтақтар топыраққа органикалық зат береді. Бұл қалдықтарды бактериялар ыдыратып, оларды қарашірікке (гумусқа) айналдырады — топырақ құнарлылығының негізгі тірегі.
Жануарлардың рөлі
Топырақ түзілуіне жануарлар мен топырақта тіршілік ететін құрт-құмырсқа, олардың дернәсілдері де қатысады. Әсіресе жауын құрты органикалық заттарды араластырып, топырақ құрылымын жақсартады.
Қарашірік жиналуы неге әркелкі?
Жауын-шашын аз түсетін, жазы ыстық әрі құрғақ климатта сирек өскен шөптесін өсімдіктерден шірінді аз түзіледі. Қарашіріктің жиналуына ең қолайлы жағдай көбіне көктемде және қоңыр күзде, топырақ жеткілікті ылғалданатын аумақтарда байқалады.
Қазақстанның оңтүстігі мен шөл аймақтарындағы топырақ түрлері
Қазақстанның шөл және шөлейт белдеулерінде топырақ жамылғысы алуан түрлі. Қоңыр және сұр қоңыр топырақтар республика аумағының едәуір бөлігін алып жатыр (шамамен 43,6%). Кей өңірлерде құмды және құмдақ топырақтар басым, ал бірқатар жерлерде сортаңдану байқалады.
Солтүстік шөлді аймақ
Бетпақдалада негізінен қарашірігі шамамен 1% болатын қоңыр және сұр қоңыр топырақтар таралған.
Оңтүстікке қарай ауысу белдеуі
Шөл аймағы тау беткейлеріне қарай ауысқанда қарашірік мөлшері 3–4% деңгейіне жетеді. Бұл жерлерде сұр, қоңыр, қызыл және шалғынды-далалық топырақтар кездеседі.
Құмды шөлдер
Қызылқұм мен Мойынқұмда қарашірік көбіне 1%-дан да төмен болады. Құмды төсеніш өсімдік жамылғысын сиретіп, топырақ түзілуін баяулатады.
Сортаңдану және тұз қабаты
Жерасты суларының минералды тұздары жоғары көтерілгенде және су ресурстары дұрыс пайдаланылмаған жағдайда топырақ сортаңданады. Бұл құбылыс әсіресе Шу өзенінің төменгі ағысында айқын: кей жерлерде топырақ беті 1–1,5% көлемінде жұқа тұз қабатымен көмкеріледі.
Тақыр топырақтар
Шөлді аудандарда тегіс алаңдарда жиналған сазды шөгінділерден түзілген тақыр топырақтар кездеседі. Олар Шу, Сырдария, Іле өзендерінің төменгі ағысында, қоңыр және сұр қоңыр топырақтармен аралас таралады.
Өзен аңғарларындағы шалғынды-аллювиальді топырақ
Сырдария, Арыс, Шу өзендерінің аңғарларында өзендердің су режимі әсерінен қалыптасқан шалғынды-аллювиальді топырақтар таралған. Сырдарияның батыс жағалауында Шардара даласы, Қаратау сілемдері және Қызылқұм құмды шөлімен шектесетін аумақтар бар. Байырқұм–Арыс ойпатында минералды су көздері де ұшырасады.
Биіктік белдеулік: таулы өңірлердегі топырақ жамылғысы
Оңтүстік Қазақстанда топырақ жамылғысы биіктік белдеулік бойынша айқын байқалады. Белдеулердің шекарасы табиғат зоналарына, абсолюттік биіктікке, жер бедерінің ерекшеліктеріне және ылғал әкелетін ауа ағындарының бағытына байланысты қалыптасады.
Тау алды және етек
Ашық сұр топырақ белдеуі.
Таудың құрғақ шалғыны
Қоңыр топырақ белдеуі.
Биік тау
Альпілік және субальпілік тау шалғынды топырақ белдеуі.
Топырақтың маңызы және оны қорғау
Адам тіршілігінде топырақтың қызметі мен маңызы өте зор. Топырақтың құнарлы қабаты — елдің байлығы. Ол адамзатты азық-түлік қорымен қамтамасыз ететін, еш нәрсемен алмастыруға болмайтын табиғи ресурс әрі тіршілігімізді айқындайтын негізгі негіздердің бірі.
Ұзақ мерзімді жауапкершілік
Сондықтан топырақты ұдайы күтіп, оның келешек ұрпаққа да толыққанды қызмет етуі үшін жағдай жасау қажет. Топырақты табиғи күйінде сақтау ең алдымен адамның шаруашылық әрекетіне байланысты.
Нақты қорғаныс шаралары
- Топырақты тоздырмай, үнемі байытып, құнарлылығын арттыру.
- Эрозиядан сақтау үшін ағаш отырғызу.
- Ауыспалы егін егу арқылы топырақ құрылымын және қоректік қорын сақтау.
Оңтүстік Қазақстан шөлдерінің өсімдігі мен жануары
Оңтүстік Қазақстан облысының көптеген бөлігін шөлдер алып жатыр. Шөлді аймақтың басты ерекшелігі — жауын-шашынның өте аз болуы (жылына шамамен 250–300 мм) және жазғы температураның өте жоғары көтерілуі. Мұндай жағдай өсімдіктердің өсіп-жетілуіне елеулі әсер етеді: өсімдік жамылғысы қалың болмай, сирек әрі селдір өседі.
Шөл өсімдіктерінің бейімделуі
Шөл өсімдіктері қатал ортаға бейімделген: ылғалды аз жоғалту үшін жапырақтары тікенге немесе қабыршаққа айналады, кейбірінде булануды азайтатын түктер дамиды. Көпшілігінің тамыры ұзын болып келеді. Өсімдік алдымен құм төбешіктері арасындағы ойпаттар мен беткейлерде жақсырақ өседі.
Ағаш текті өсімдіктерден ақ және қара сексеуіл кең таралған. Қара сексеуіл көбіне сортаң топырақта өседі.
Ерекше өсімдік: дермене жусаны
Қазақстанның оңтүстігінде, Арыс өзені Сырдарияға құятын маңда дермене жусаны өседі. Бұл өсімдік дүниежүзінің басқа өңірлерінде кездеспейді. Биіктігі 30–50 см, сабағы тік; тамыз–қыркүйекте гүлдеп, қазан–қарашада жеміс береді. Құрамында дәрілік сантонин заты бар.
Дермене — Қазақстанның Қызыл кітабына енгізілген өсімдік.
Эфемерлер мен эфемероидтар
Шөлде көктемнің соңы немесе жаздың басында топырақта ылғал әлі сақталған кезде өсіп, қысқа мерзімде гүлдеп, тұқым шашып үлгеретін өсімдіктер болады. Өсу дәуірі қысқа мұндай өсімдіктер эфемерлер деп аталады. Ал сабақтарының өмірі қысқа болғанымен, өзі көпжылдық өсімдіктер эфемероидтар қатарына жатады (мысалы, жауқазын, жуа, пиязшықты қоңырбас).
Шөлде жусан, бозжусан, боялыш, күйреуік, мия, ал Сырдария жағалауында сирек тоғай, бұта, құрақ та кездеседі.
Жануарлар дүниесі және бейімделуі
Шөл зонасының негізгі табиғи қоры — мал жайылымы. Өңірдің табиғи аймақтары жануарларға бай: шамамен 1400-ге жуық түр кездеседі. Шөл жануарлары ыстық аңызақ пен сусыздыққа бейімделген: күндіз індеріне тығылып немесе құмға көміліп жатады. Мысалы, құм сарышұнағы мен құм тасбақасы шілденің аптабында жазғы ұйқыға кетеді.
Кейбір түрлер (құм тышқаны, жіңішке саусақты сарышұнақ, торғайлардың кей түрлері) ұзақ уақыт сусыз тіршілік ете алады.
Түрлік құрамы (қысқаша)
- Балықтар: 8 түрге жуық (Шардара бөгені мен оңтүстік суларында жайын, сазан, т.б.).
- Қосмекенділер: 3 түр; таулы аймақтарда 2800 м-ге дейін кездеседі.
- Бауырымен жорғалаушылар: 9 түр; жыландардың шамамен 6 түрі ұшырасады.
- Құстар: 240-тан астам түр; олардың бір бөлігі ұялайды, бір бөлігі қоныс аударады.
- Сүтқоректілер: 8 отрядқа жататын 50-ден астам түр.
Қызыл кітапқа енген түрлер
Өңірде Қазақстанның Қызыл кітабына енгізілген түрлер де кездеседі. Құстардан қара дегелек, сақалтай, бүркіт, лашын, жыланжегіш, ителгі, кіші құтан сияқты жыртқыш құстар тау беткейлерін мекендейді. Бауырымен жорғалаушылардың ішінде де Қызыл кітапқа енген түрлер бар (мысалы, сарлан, оқжылан, төртжолақты шұбар жылан, сарықарын шұбар жылан).