Ғалымның етістік түбіріне байланысты айтқан ой - пікірлері күрделі мәселелердің шешімін табуға септігін тигізіп қана қоймай, кейбір пікірлерге өзгеше қырынан үңіліп, тереңірек зерттеуге көмегін тигізеді
Қазақ тіл біліміндегі етістік мәселелері дәстүрлі грамматикалардан бастап қазіргі зерттеулерге дейін үзілмей талданып келеді. Төменде етістік категориясын сипаттауда қалыптасқан жүйе, Ы. Маманов ұсынған жіктеу қағидалары және даулы қосымшаларға қатысты көзқарастар жинақталып беріледі.
Дәстүрлі жүйенің сақталуы
Н. Сауранбаев, І. Кеңесбаев, М. Балақаев, А. Ысқақов, Ғ. Мұсабаев авторлығымен жарық көрген «Қазіргі қазақ тілі» оқулығында, сондай-ақ бұдан бұрын жарияланған Қ. Жұбанов (1936), С. Аманжолов (1938), І. Кеңесбаев пен С. Жиенбаевтың грамматикаларында (1942) етістік тарауы негізгі тақырыптарды бірізді қамтиды:
-
Сабақты және салт етістік
Етістіктің валенттік-объектілік сипатын айқындайтын бөлік.
-
Болымды және болымсыз
Қимылдың жүзеге асуы/аспауы арқылы қарастырылады.
-
Етіс категориясы
Субъект–объект қатынастарының грамматикалық көрінісі.
-
Рай, шақ, жақ
Модальдік, уақыт және тұлғалық көрсеткіштер жүйесі.
-
Есімше мен көсемше формалары
Етістіктің есімдік және үстеулік қызметке ауысу мүмкіндігін ашатын формалар.
Кейбір толықтырулар жасалып, лингвистикалық атаулар нақтыланып, жекелеген өзгерістер енгізілгенімен, етістікті сипаттаудың дәстүрлі жүйесі берік сақталғанын айтуға болады.
Ы. Маманов: етістік формаларын жіктеу қағидасы
Ы. Маманов қазақ тіліндегі етістік формаларын лексика-грамматикалық қызметіне қарай, алдымен, негізгі етістік және функциялық етістік деп екіге бөледі. Бұдан кейін негізгі етістіктің өзін: түбір етістіктер және модификациялы етістіктер деп ажыратады.
Түбір етістіктер
Етістіктің лексикалық мағынасына ие болатын сөздер осы топқа жатқызылады.
Модификациялы етістіктер
Белгілі қосымшалар немесе көмекші етістіктер арқылы үстеме грамматикалық мағына білдіретін етістік формалары осы қатарға кіреді.
Ғалымның етістік түбіріне қатысты ой-тұжырымдары бірқатар күрделі мәселелердің шешімін табуға жол ашып, кейбір пікірлерге өзгеше қырынан қарап, тереңірек зерттеуге мүмкіндік береді.
Етістік түбірі мен бұйрық райдың 2-жағы
Ы. Маманов пен С. Исаев еңбектерінде көрсетілгендей, етістік түбірін бұйрық райдың 2-жақ жекеше тұлғасымен толықтай теңестіруге келмейді. Мұны дәлелдейтін маңызды уәждердің бірі — бұйрық райдың екінші жағының көне формаларының -ың, -ің, -ғыл, -ғын тұлғаларында кездесуі.
Неліктен бұл маңызды?
Қазақ тілінің сөйлеу тәжірибесінде аталған көне тұлғалардың ұшырасып қалуы кездейсоқ емес: бұл құбылыс түбір мен бұйрық рай формасының тарихи-құрылымдық тұрғыдан әр бөлек құбылыс екенін аңғартады.
Дегенмен, етістік категориясының жіктелу жүйесінде бұйрық райдың 2-жақ жекеше формасы түбір етістікпен омоформалық сипатта келетіні (яғни сыртқы тұлғасы сәйкесуі) да ескерілуі керек.
Туынды түбір және қосымшаларды жіктеу
Етістік түбіріне қатысты назар аударатын тағы бір мәселе — туынды түбір (туынды етістік, туынды сөз) проблемасы. Ы. Маманов зерттеулерінің морфологиядағы ең өзекті әрі күрделі мәселелерге бағытталғаны айқын байқалады.
Ғалымның 1973 жылы жарық көрген «Лекциялар курсы» еңбегінде қосымшаларды жіктеу, сондай-ақ даулы саналып жүрген кейбір қосымшалардың сөзжасам мен форма тудыруға қатысын тілдік жүйе мен заңдылықтар тұрғысынан талдау арқылы тың пайымдар ұсынылады.
Көрініс (вид) категориясы: даулы жұрнақтардың табиғаты
Қазақ тіл білімінде етістікке қатысты толық шешімін таппай келе жатқан мәселелердің бірі — етістіктің көрініс (вид) категориясының формалары ретінде көрсетіліп жүрген бір топ қосымшалардың тілдік сипаты.
Жиі атылатын жұрнақтар
Форма тудырушы деп танитындар
И. Ұйықбаев, А. Ысқақов және басқа зерттеушілер бұл тұлғаларды сөз түрлендіретін формалар қатарына жатқызады.
Сөз тудырушы деп анықтайтындар
Б. Құлмағамбетова, С. Хасанов, Т. Әбдіғалиева, Қ. Қасабекова, Б. Шалабаева, Ы. Маманов сияқты ғалымдар оларды сөз тудырушы жұрнақтар ретінде қарайды.
Ұстаным
Осы жұрнақтардың ішінен -стыр/-стір тұлғасын етіс жұрнағы деп алып, қалғандарын туынды етістік жасайтын қосымшалар ретінде қарастыруға болады.
Ы. Маманов концепциясы: жұрнақты ажырататын өлшемдер
Ы. Мамановтың қосымшаларды жіктеуге байланысты ұсынған концепциясына сүйеніп, жоғарыда аталған жұрнақтардың сөзжасамдық сипатын айқындайтын мына белгілерді көрсетуге болады:
-
1) Талғап жалғану
Аталған жұрнақтар бірен-саран сөздерге ғана талғап жалғанып, кең көлемді грамматикалық абстракция жасай алмайды.
-
2) Сөздіктерге енуі
Олар түсіндірме және екітілдік сөздіктерге енгізіліп отырады.
-
3) Лексикалық бірлік ретінде танылуы
Лексикалық бірлік саналып, реестр сөз ретінде сөздік құрамын толықтырады.
Ерекше жағдай: -ңқыра/-ңкіре
Ал Ы. Маманов грамматикалық қосымша ретінде көрсеткен -ңқыра, -ңкіре тұлғалары бұл критерийлерге толық сәйкес келе бермейді. Әсіресе, талғап жалғану шартына сай емес: бұл форма грамматикалық абстракция жасап, кез келген етістік түбіріне жалғана алады.
Сөздікке енгізу мәселесі және статистикалық дерек
Етістіктің қолданысына статистикалық зерттеу жүргізген С. Мырзабеков етістіктер саны сөздіктің тең жартысынан да асып түсетінін көрсетеді. Бұл — -ңқыра/-ңкіре формасы бар етістіктердің, сондай-ақ етіс формалары жалғанған етістіктердің де сөздікте қамтылуы ықтимал деген сөз.
Қорытынды сұрақ
Демек, -ңқыра/-ңкіре тұлғалы етістіктерді сөздіктің реестрлік қатарында жеке беру немесе бермеу мәселесі нақты шешімді қажет етеді.