ЕҚДБ - нің басқа қаражаты мен табыстары

Даму банктері: мәні және ұлттық экономикадағы орны

Мемлекеттік қолдаумен жұмыс істейтін даму банктері көптеген елдердің ұлттық экономикасында маңызды орын алады. Қазіргі әлемдік тәжірибеде даму банк қызметінің кеңеюі — тұрақты үрдістердің бірі. Дүниежүзілік банк ұсынатын тұжырымдамаларға сәйкес, мұндай институттар ірі экономикалық бағдарламалар мен жобаларды қаржыландыруды алға жылжытатын катализатор болуы тиіс.

Даму банктері қызмет масштабы, бағыт-бағдары, ұйымдық-құқықтық нысаны және мақсатты секторлары бойынша ерекшеленеді. Әлемдік тәжірибеде мемлекеттік те, жеке де даму банктері қатар дамып келеді: бір елдерде олар экспортты қолдауға шоғырланса, басқа елдерде — дағдарыс кезеңінде құрылымдық қайта құруды қаржыландыруға басымдық береді.

Елдік тәжірибе: институттар қалай қалыптасты?

Германия: мамандандырылған мемлекеттік және жеке институттар

Германия тәжірибесінде даму банкі ұғымы ұлттық экономикадағы белгілі бір стратегиялық бағыттарға қызмет ететін, ерекше міндеттері бар несиелік институттармен байланыстырылады. Мысалы, жеке секторда кәсіпорындарды ұзақ мерзімді несиелеуге бағытталған Industriekreditbank (IKB) типіндегі институттарды атауға болады. Ал мемлекеттік секторда экспорттық несиелеу және дағдарысқа ұшыраған салалармен жұмыс істеу бағытында Kreditanstalt für Wiederaufbau (KfW) маңызды рөл атқарады.

Нидерланды: мемлекеттік кепілдік және тәуекелді сақтандыру

Нидерландыда көптеген мамандандырылған банктер мемлекеттік қатысуға немесе мемлекеттік кепілдіктерге сүйеніп жұмыс істейді. Мұндай институттар қаржылық қиындық көріп отырған субъектілерге несиелік қолдау көрсетіп, дамушы аймақтарға капитал салымдарын ынталандырады. Сондай-ақ ерекше жағдайларда саяси тәуекелдерді сақтандыруға бағытталған кредиттік сақтандыру ұйымдары да қолданылады.

Франция: ұзақ мерзімді несиеде мемлекеттің үлесі

Францияда ұзақ мерзімді несиелеуде мемлекеттік несиенің үлесі жоғары болған кезеңдер байқалды. Экономикалық дағдарыстар уақытында инвестициялық процестегі мемлекеттің рөлі күшейіп, несиелік институттар арқылы ықпал ету тетіктері кеңейеді.

Италия: қайта құру институттары және жекешелендіруге көшу

Италияда 1930 жылы құрылған қайта құрылу институтының қызметі дағдарыс кезеңіндегі мемлекеттік қатысудың үлгісі ретінде қарастырылады. Холдинг және банк белгілерін біріктіре отырып, бұл институт мемлекеттік акционерлік қатысу жүйесінде әрекет етті: облигациялық қарыздар эмиссиясы, бюджет және аралас қаржы көздері арқылы өндірістік компаниялар мен тоқыраудағы банктердің ірі акция пакеттерін сатып алды, кейін оларды тұрақтандыру мен қаржыландыруды жүргізді.

Соғыстан кейінгі онжылдықтарда ұқсас мемлекеттік институттар құрылып, кейін экономикалық тұрақтылық күшейген тұста мемлекеттік қолдаудың салмағы төмендеді. Нәтижесінде Италия үкіметі өндірістік-қаржылық кешендерді кезең-кезеңімен жекешелендіру бағытына өтті.

Жапония және жаңа индустриялдық елдер: мемлекеттік-банктік қолдау моделі

Жапония: реттеу, ұзақ мерзімді ресурстар және дағдарыстан кейінгі шаралар

Жапония моделіне нарықтық механизм жеткіліксіз болған жағдайда мемлекеттің экономикаға араласуы тән. Мемлекеттік қаржылық корпорациялар арқылы базалық салаларға капитал бағытталып, кейін экономикалық өсімге қол жеткізген кезеңде инвестициялық сұранысты қаржыландыру үшін мамандандырылған институттар қалыптасты: ұзақ мерзімді несиелендіру банктері, траст банктер, сондай-ақ мемлекеттік қаржы институттарын толықтыратын Жапония даму банкі және Жапонияның экспорт-импорт банкі.

Қаржылық реттеудің арнайы құралдары ретінде пайыздық мөлшерлемені реттеу, қызмет салаларын айқындау, ішкі және сыртқы нарықтарды бөлу, валюталық бақылау сияқты тетіктер қолданылды. Алайда банк өтімділігінің әлсіреуі және экономиканың баяулауы 1997–1998 жылдардағы әлемдік валюталық-қаржылық дағдарыс жағдайында Жапонияның осал тұстарын көрсетті. Экономиканы қалпына келтіру және қаржы секторын қайта құрылымдау үшін мемлекет қатысуы бар институттар құрылып, депозиттерді сақтандыру тетіктері арқылы проблемалы банктерді сауықтыруға ресурстар бағытталды.

Оңтүстік Корея: стратегиялық қаржыландыру және инвестициялық капиталды мобилизациялау

Жаңа индустриялдық елдерде инвестициялық капиталды жұмылдыруға мемлекеттің қатысуы ерекше маңызға ие. Оңтүстік Кореяда өндіріс пен ауыл шаруашылығын дамыту жобаларын қаржыландыру мақсатымен мамандандырылған мемлекеттік несие институттары қалыптасты, кейін стратегиялық негізде қаржыландыру жүргізетін толыққанды банктер құрылды: ұзақ мерзімді несиелеу институттары, экспорт-импорт банкі, сондай-ақ сыртқы капиталды тартуға және компанияларға орта-ұзақ мерзімді несие ұсынуға мүмкіндік беретін қаржы құрылымдары.

Инвестицияның жоғары деңгейіне қол жеткізу, технологиялық жаңғырту және «жеңіл» несиелік жүйені орнықтыру үшін мемлекет тарапынан бақылау мен қатысу көбіне шешуші фактор ретінде қарастырылды.

Халықаралық институттар: ХВҚ, Дүниежүзілік банк және еңбек бөлінісі

Бреттон-Вудс институттары ретінде кең танылған Дүниежүзілік банк пен Халықаралық валюта қоры (ХВҚ) әлемдік экономикалық және қаржылық тәртіптің негізін ұстап тұрған екі үкіметаралық тірек саналады. Екі ұйым да көптеген ұқсастықтарға ие: мүшелері — мемлекеттер, штаб-пәтерлері — Вашингтон, экономикалық мәселелерге шоғырланады және жиі ынтымақтасады.

Дүниежүзілік банк ресми түрде Халықаралық қайта құру және даму банкі (ХҚДБ) арқылы 1946 жылдан жұмыс істейді. Алғашқы кезеңде Батыс Еуропаның соғыстан қираған экономикасын қалпына келтіруге несие берді, ал 1960 жылдан бастап дамушы елдерді несиелеу кеңейді. Дүниежүзілік банк тобының құрылымына ХҚДБ мен Халықаралық даму ассоциациясынан (ХДА) бөлек, жеке секторды қолдауға бағытталған ұйымдар да кіреді: Халықаралық қаржылық корпорация (IFC), Инвестициялық дауларды реттеу жөніндегі халықаралық орталық (ICSID), Инвестициялар кепілдігінің көпжақты агенттігі (MIGA).

Қаржыландыру логикасы және несие түрлері

Дүниежүзілік банк — инвесторлардан ресурстар тартып, оларды қарыз алушыларға бағыттайтын делдал институт. Ол халықаралық капитал нарығында облигациялар шығару арқылы қаражат тартып, дамушы елдердегі жобалар мен бағдарламаларды қаржыландырады. ХҚДБ несие қабілеті бар елдерге әдетте нарыққа жақын пайызбен және орта мерзіммен несие береді, ал ХДА ең кедей елдерге пайызсыз, ұзақ мерзімді жеңілдетілген қаржыландыру ұсынады.

Дүниежүзілік банк көбіне халықтың тұрмыс деңгейі төмен елдердегі ауыл шаруашылығы, шағын кәсіпкерлік, инфрақұрылым, білім, денсаулық сақтау және коммуналдық жүйелер сияқты салаларға назар аударады. Қазақстан да Дүниежүзілік банктің мүшесі ретінде бірқатар маңызды жобаларды қаржыландыру тәжірибесіне ие.

Еуропа қайта құру және даму банкі (ЕКДБ): өтпелі экономикаға қолдау

ЕКДБ 1990 жылы халықаралық қаржы ұйымы ретінде құрылып, 1991 жылдың сәуірінен бастап жұмысын бастады. Штаб-пәтері — Лондон. Банктің миссиясы — бұрынғы социалистік елдердің нарықтық экономикаға өтуіне несие, инвестиция және ғылыми-техникалық көмек арқылы қолдау көрсету, жеке және кәсіпкерлік бастамаларды дамытуға жағдай жасау.

Басым бағыттар мен қаржыландыру объектілері

ЕКДБ-нің басты міндеттерінің қатарына жекешелендіруді қолдау, құрылымдық қайта құру (көлік, байланыс, жол, энергия, коммуникациялар, тұрғын үй шаруашылығы), экология және басқа да әлеуметтік-экономикалық маңызды салаларға инвестиция салу жатады. Негізгі қаржыландыру объектілері ретінде жеке фирмалар, жаңадан қалыптасқан нарықтық құрылымдар, жекешелендірілген кәсіпорындар және бірлескен кәсіпорындар қарастырылады.

Институционалдық даму және кадр даярлау

ЕКДБ қызметіндегі маңызды бағыттардың бірі — басқарушы кадрларды даярлау және нарықтық экономика үшін біліктілікті арттыру. Осы мақсатта әртүрлі халықаралық ұйымдармен бірлескен бастамалар жүзеге асырылып, банктік және шаруашылық кадрларды дайындауға ықпал ететін бағдарламалар дамытылды.

Қорытынды: мемлекеттік қатысу қашан қажет?

Жинақтай айтқанда, даму банктері ұлттық экономикадағы стратегиялық міндеттерді шешуде — әсіресе дағдарыс, инвестициялық тапшылық немесе құрылымдық өзгеріс кезеңдерінде — ерекше рөл атқарады. Мемлекеттің қатысу деңгейі елдегі нарықтық механизмдердің жетілуіне, институттардың сапасына және экономикалық жағдайдың нақты ерекшеліктеріне байланысты айқындалады.

Ұлттық мүддеге қол жеткізу үшін мемлекет, банк жүйесі және нақты сектор арасындағы тығыз байланыс шешуші маңызға ие. Мұндай үйлесім экономикаға «ұзын ақша» әкеліп, инфрақұрылым мен өндірісті жаңғыртуды жеделдетуге және дағдарыстан шығуға көмектеседі.