Экзистенциальді вакуум

Виктор Эмиль Франкл 1905 жылы 26 наурызда Вена қаласында еврей отбасында дүниеге келді. Жастайынан психологияға ерекше қызығып, гимназиядағы дипломдық жұмысын философиялық ойлау психологиясына арнады.

1923 жылы гимназияны тәмамдап, Вена медицина университетіне түсіп, неврология және психиатрия мамандығын меңгерді. Ол әсіресе депрессия мен суицид психологиясын терең зерттеді.

Алғашқы кезеңде Франкл Адлер мен Фрейдтің еңбектеріне сүйенгенімен, кейін олардың бірқатар тұжырымдарымен келіспей, өз бағытын қалыптастырды.

1938 жылы нацистер билікке келгеннен кейін Франклдің еврей текті болуына байланысты медициналық қызметіне шектеу қойылды. 1940 жылы ол Ротшильд ауруханасының неврология бөлімін басқарды. Ол кезеңде бұл аурухана еврейлерге қызмет көрсетуге рұқсат етілген бірегей орындардың бірі болған.

1941 жылы Франкл Тилли Гроссерге үйленді.

1942 жылы 25 қыркүйекте Франкл, оның отбасы және ата-анасы Терезинштадт концлагеріне айдалды. Лагерь жағдайында ол дәрігерлік қызметін жасырын түрде жалғастырып, басқа психиатрлармен бірлесе отырып тұтқындарға психологиялық көмек көрсетті.

Ол әсіресе эпилепсиясы бар адамдарға, психопатология белгілері байқалған тұтқындарға, қарттар мен мүгедектерге көбірек жәрдем беруге тырысты. Психиатрлар тобы адамдарды «психологиялық бос кеңістіктен» (ішкі мәнсіздік пен үмітсіздік күйінен) шығаруға күш салды.

Психологиялық көмек көрсету тобының ішінде қауіп-қатерді ерте байқап, суицидтің алдын алуға көмектесетін адамдар да болғаны айтылады. Франкл қайғы-қасіретке мүмкіндігінше объективті қарау адамның тірі қалуына жәрдемдеседі деп сенді.

Ол және әріптестері Лео Бек пен Регина Ионас тұтқындар арасындағы суицидті азайту үшін көп еңбек етті. Франкл түрлі дәрістер оқып, адамдардың өмірге деген құштарлығын сақтауға ықпал етуге тырысты.

1944 жылы 19 қазанда Франкл Аушвиц концлагеріне ауыстырылды. Ол жерде бірнеше күн ғана болып, кейін Тюркгеймге жөнелтілді. Тюркгеймде шамамен алты ай ауыр қара жұмыс атқарды.

Соғыс жылдарындағы жеке қайғылары да аса ауыр болды: әйелі Берген-Бельзен лагеріне ауыстырылып, қаза тапты; әкесі Терезинштадтта өкпе қабынуынан қайтыс болды; анасы Аушвицте өлтірілді.

1945 жылы 27 сәуірде америкалық әскерлер Франклды тұтқындықтан босатты. Оның туған-туыстарынан тек әпкесі ғана аман қалған.

Концлагерде өткізген үш жылға жуық уақыттан кейін Виктор Франкл Венаға оралды. 1945 жылы оның әлемге кең танылған еңбегі — «Өмірге “Иә” деу: концлагерьдегі психолог» кітабы жарық көрді.

1946 жылы Франкл Венадағы неврологиялық клиниканың басшысы болып тағайындалып, бұл қызметті 1971 жылға дейін атқарды.

1947 жылы ол Элеонор Катарин Швиндтке үйленді. Екінші жұбайы католик дінін ұстанғанымен, олар бір-бірінің сеніміне құрметпен қарап, отбасында діни төзімділікті сақтағаны айтылады. Рождество мен Хануканы бірге атап өтетін дәстүр қалыптасқан.

Олардың Габриэль есімді қызы дүниеге келіп, кейін балалар психологі мамандығын таңдады.

Виктор Эмиль Франкл 1997 жылы 2 қыркүйекте жүрек талмасынан қайтыс болды. Оның отбасы мүшелері — жары, қызы, немерелері және шөбересі туралы деректер өмірбаяндық материалдарда аталады.

Қазіргі заманда көптеген адамдар ішкі жан-дүниесінде «бос кеңістік» барын сезініп, күйзеліс пен мәнсіздікке тап болатынын айтады. Франкл мұндай күйді экзистенциалды вакуум деп атады.

Мұндай жағдайда адам кейде өз қалауын айқындай алмай, «басқалар қалай істесе, солай істеуге» немесе «басқалар не күтсе, соны орындауға» бейім болады. Франкл осыдан туындайтын бірқатар психикалық күйзелістерді ноогендік невроздар деп атады.

Әртүрлі зерттеулерде невроздардың белгілі бір бөлігі ноогендік сипатта болуы мүмкін екені айтылады. Сонымен қатар студент жастар арасындағы суицидтік мінез-құлықтың кейбір факторлары өмір мағынасының жоғалуымен байланысты болуы ықтимал деген деректер келтіріледі.

Демек, «экзистенциалды вакуумге түсіп қалмау үшін не істеу керек?» деген сұрақ заңды түрде туындайды. Франклдің жалпы бағыты бұл сұраққа мағынаны іздеу, жауапкершілікті күшейту және адамдық құндылықтарға сүйену арқылы жауап беруге ұмтылады.

Экзистенциалды психотерапия — экзистенциалды философия мен психология идеяларынан туындайтын бағыт. Ол адамның өмірін, таңдауын, құндылықтарын және әлеммен қатынасын зерттеуге назар аударады.

Генри Элленбергтің пайымдауынша, экзистенциалды психотерапия — кейбір экзистенциалды ойлардың психотерапияға енгізілуі.

Экзистенциализмнің бастауында Серен Кьеркегор тұрғаны жиі айтылады. Ол «экзистенция» ұғымын — адамның қайталанбас, бірегей өмір сүру тәжірибесін — ерекше атап көрсеткен.

Франклдің терапиялық көзқарастары экзистенциалды терапия арнасында қарастырылады. Ол бүкіл ғұмырын адамның өмірлік мәнді табу мәселесін зерттеуге арнап, маңызды тұжырым жасады: өмір мағынасының жоғалуы — көптеген адамдар үшін күйзеліс пен депрессияны тереңдететін негізгі факторлардың бірі.

• Франкл В. «Сказать жизни “Да!”: психолог в концлагере». Альпина Нон-фикшн, 2009.
• Франкл В. «Воля к смыслу». Апрель Пресс, 2000.
• Краткий психологический словарь.
• Қазақша рефераттар сайты: Bigox.