Театр өнері
Ортағасырлық Италия: қалалар, экономика және мәдени серпіліс
1000 жылдан кейін Италияның экономикалық дамуын алға сүйреген ең маңызды факторлардың бірі — қала мәдениетінің қайта жандануы. Апеннин түбегінде Рим дәуірінен қалған көптеген қалалар сақталып қалды. «Қара ғасырлар» кезеңіндегі ауыр сынақтар — варвар шапқыншылығы, ұзаққа созылған соғыстар, ашаршылық пен індеттер — қалалардың қоғамдағы рөлін әлсіретті, бірақ оларды толық жойып жіберген жоқ.
Дәл осы тарихи сабақтастық кейінгі экономикалық өрлеуге берік негіз болды: қолөнер өндірістері дамып, сауда қайта ұйымдасты. Ежелгі дәуірде-ақ сауда орталығы болған италиялық қалалардың экономикалық функциялары орта ғасырларда едәуір өзгеріп, кеңейе түсті.
Сауда мен қолөнердің жаңа құрылымы
Ортағасырлық сауда жүйесі ежелгі «сауда–көлік» желілеріне толық тәуелді болудан қалды: жаңа бағыттар қалыптасты, тасымал мен байланыс қайта реттелді. Сауда жоғалмай, керісінше жаңа кеңістікке бейімделіп, қалалық экономиканың тірегіне айналды.
- Павия (IX ғасыр) — солтүстіктегі маңызды сауда-өнеркәсіп орталығы, патша резиденциясы. Қала өзен аңғарындағы қолайлы орналасуы арқылы Солтүстік Италияның сауда күретамырына айналып, жыл сайын ірі жәрмеңкелер өткізді.
- Цехтар — X ғасыр шегінде көптеген қалаларда қолөнершілер корпорациялары пайда болды. Бастапқыда олар билік пен ірі феодалдардың қысымынан қорғану үшін құрылғанымен, XII–XIV ғасырларда қалалық өзін-өзі басқарудың ықпалды институтына айналды.
Солтүстік Италия қалалары ерте орта ғасырларда-ақ тоқымашылық өндірісімен аты шықты. Жоғары сапалы жұқа шұға Луккада, сондай-ақ Генуя, Милан, Верона сияқты қалаларда өндірілді. Біртіндеп қалалар арасында мамандану қалыптасып, Милан қару-жарақ өндірісімен танылса, Генуя мен Верона және өзге орталықтар шұғамен даңққа бөленді.
Теңіз саудасы: Генуя мен Венеция
Жағалаудағы қалалар халықаралық саудаға белсенді араласты. Батыс Жерорта теңізінде бірнеше ғасыр бойы жетекші порт рөлін Генуя сақтаса, уақыт өте шығыста Венеция күшейіп, теңіз саудасының жаңа жұлдызына айналды. Қалалардың қарқынды дамуы жалпыиталиялық экономикалық өсуді жеделдетті.
Маңызды ескерту
Экономикалық өрлеу саяси тұрғыдан әрдайым оң нәтиже бермеді: Италияда біртұтас саяси орталық әлсіреп, әр қала өз мүддесін дербес қорғады. Қалалар арасындағы бәсеке күшейіп, ішкі нарық ұзақ уақыт бойы тұтас жүйе ретінде толық қалыптаса алмады. Экономикалық бытыраңқылық саяси бытыраңқылықты тереңдете түсті.
Каролингтер әулетінен шыққан соңғы король қайтыс болғаннан кейін Италия тағына түрлі әулеттерден шыққан ықпалды үміткерлер таласты. Бірнеше жылға созылған қақтығыстардан соң германдық Оттон әскери қолдау көрсету арқылы ықпалын арттырып, ақырында тәж киюге дейін барды.
Архитектура және кескіндеме: дәстүрден жаңаруға
Ежелгі Рим империясы құлдырағаннан кейін ортағасырлық Италия архитектурасы біртіндеп қалыптасты. Рим, Милан және өзге өңірлерде күмбезді шіркеулер салынып, монументті ғибадатхана, тұрғын үй, мұнара, қақпа және қорған тұрғызу ісі дамыды.
Готика дәуірі (XIII–XIV ғасырлар)
XIII–XIV ғасырларда Италияда готика өркендеді. Бұл бағыттың көрнекті үлгілері ретінде Орвьето мен Миландағы, Флоренциядағы соборлар, Флоренциядағы Веккьо палаццосы, Венециядағы Дождар сарайын атауға болады.
- Зәулім биіктік және сүйір аркалар.
- Айқыш-уықты күмбез (нервюра) арқылы кең ішкі кеңістік.
- Контрфорс пен аркбутан жүйесі қабырғаны жеңілдетіп, үлкен терезелер ашуға мүмкіндік берді.
Өнер мен қолөнер
Готика тек сәулетпен шектелмей, витраж, тас қашау, темір қақтау, сүйек ою сияқты қосалқы өнер түрлерін жоғары деңгейге көтерді. Түрлі-түсті шыныдан өрнек құрастыру шіркеу интерьерін символдық мәні терең жарыққа бөледі.
Кейінгі кезеңдерде гравюра да кең тарады: бейне тақтаға ойылып немесе бедерленіп түсіріліп, қағазға басылатын эстамптар пайда болды. Оларға ксилография, линогравюра, офорт және басқа техника түрлері жатады.
Ортағасырлық қалалардың келбеті дәл осы кезеңде айқын қалыптасты. Ал XV–XVI ғасырлардағы Қайта өркендеу дәуірінде қала салу ісі жаңа бағытқа ауысып, жоспарлау мен пропорцияны математикалық тәсілдермен негіздеу кеңіді.
Қайта өркендеу, барокко және кейінгі бағыттар
Қайта өркендеу кезеңі адам мен табиғатты зерттеуге бет бұрып, ежелгі мұраға жаңаша қарауды күшейтті. Кейін XVI ғасырдың соңы мен XVIII ғасырда Италияда барокко үстемдік етіп, қалалар мен виллалар салтанатты ансамбльдермен, кең басқыштармен, бағаналармен, хауыздармен толықты.
XVIII ғасырдың екінші жартысы мен XIX ғасырдың бірінші жартысында классицизм бағыты күшейді. XIX ғасырдың екінші жартысы мен XX ғасырдың басында қала орталықтарында эклектикалық құрылыстар көбейді. 1922–1943 жылдардағы фашистік диктатура кезеңінде монументалдық және «жаңа классика» басым болса, XX ғасырдың 50–60-жылдары темірбетон, шыны блок секілді жаңа материалдар кең қолданылып, қазіргі архитектура ұлттық дәстүрмен ұштастыруға ұмтылды.
Бейнелеу өнері: фрескадан классикалық айқындыққа
Ортағасырлық Италия кескіндемесі 8–11 ғасырларда фрескалар мен мозаикалар арқылы қалыптасып, кейін XII ғасырдың аяғында діни тақырыптағы қондырғылы кескіндеме мен құрылыстарды көркемдеуге арналған мүсіндер кең тарады. XIII ғасырдың екінші жартысы мен XIV ғасырдың басында Флоренция, Пиза, Сиенада Проторенессанс құбылысы пайда болып, көркем ойлау біртіндеп жаңарды.
Қайта өркендеудің өзегі
XV ғасырда өнер ортағасырлық шарттылықтан алыстап, адам тұлғасы мен табиғи кеңістікті зерттеуге, антикалық мұраны терең меңгеруге ден қойды. Донателло, Лоренцо Гиберти, Андреа Вероккьо мүсінде еркін рух пен ішкі қуатты бейнеледі. Мазаччо, Сандро Боттичелли, Джованни Беллини еңбектерінде адам және оны қоршаған болмыстың сұлулығы айқын көрінді.
XV ғасырдың соңы мен XVI ғасырда Қайта өркендеу бүкіл Еуропаға тарады. Бұл дәуір классикалық айқындығымен және адамгершілік идеалдарын биік қоюымен ерекшеленеді. Оның ең әйгілі өкілдері: Леонардо да Винчи, Микеланджело, Рафаэль, Джорджоне, Тициан, Паоло Веронезе, Якопо Тинторетто.
XVI ғасырдың соңы мен XVIII ғасырда бояуы қанық әрі сән-салтанаты басым барокко бағыты алға шықты (мүсінші Лоренцо Бернини, суретші Пьетро да Кортона). Сонымен қатар Болонья мектебі аясында академизм үрдістері қалыптасты (Караваджо, Гвидо Рени).
Кейінгі ғасырларда классицизм, романтизм, реалистік тұрмыстық жанрлар мен пейзаж дамып, XX ғасырда футуризмге, одан әрі жаңа классикаға ұласты. Соғыстан кейін «жаңа реализм» бағыты пайда болды, ал қазіргі кезеңде сюрреализм мен абстрактілі өнер сияқты ағымдар да таралды.
Музыка және театр: Еуропа мәдениетіне ықпал
Музыка: нота, аспап және операның отаны
Италия музыкалық мәдениетінің алғашқы ноталық үлгілері XIII–XIV ғасырларда жазылды. Халық музыкасының басты ерекшелігі — әуеннің саздылығы және би ырғақтарының көптүрлілігі. Италия опера, оратория, кантата, оркестрлік музыка, органға арналған пьесалар, увертюра, симфония, кончерто гроссо, соната секілді жанрлардың қалыптасуында шешуші рөл атқарды.
- Гвидо д’Ареццо нота жазуын жүйелеуге ықпал етті.
- Отавиано Петруччи нотаны алғаш басып шығарды.
- Бартоломео Кристофори фортепианоны ойлап тапты.
- Амати, Гварнери, Страдивари әулеттері әлемдегі ең таңдаулы скрипкаларды жасады.
XVII ғасырда камералық және орган музыкасы жаңа деңгейге көтеріліп, XVIII ғасырда бельканто дәстүрі гүлденді. XIX ғасырда Россини, Беллини, Доницетти, Верди опера өнерін әлемдік биікке шығарды. XX ғасырда да Италия дирижерлік және орындаушылық мектебімен ерекшеленіп, Ла Скала сияқты театрлар жаһандық символға айналды.
Театр: мистериядан комедия дель артеға дейін
Италия театр өнерінің алғашқы белгілері халықтың егіншілікке қатысты әдет-ғұрыптары мен ойын-сауықтарынан көрінеді. Орта ғасырларда литургиялық драма мен мистериялар кең тарады: діни сюжеттер тұрмыстық әрі күлкілі интермедиялармен араласып, қала мерекелерінің әсерлі көрінісіне айналды.
Мистерия жанры туралы
Мистериялар шіркеуден қала алаңына шығып, жәрмеңке күндері қолөнер цехтары мен қала әкімшілігінің ұйымдастыруымен қойылды. Қойылымдарда латын тілі де, жергілікті тіл де қолданылып, музыка мен би сүйемелі болды. Дегенмен XVI ғасырда Батыс Еуропаның көп елдерінде мистерияларға қатаң тыйым салынды.
Қайта өркендеу дәуірінде театрлық мәдениет жаңарып, драма теориясы дамыды. XVI ғасырдың ортасында суырыпсалма комедия дель арте (маскалар комедиясы) қалыптасты. Алайда XVII ғасырдың аяғында бұл жанр көп жағдайда ақсүйектердің көңіл көтеруіне қызмет етіп, ұлттық ерекшелігінің бір бөлігін жоғалта бастады.