Қорғаншылар мен қамқоршылардың құқықтары мен міндеттері туралы қазақша реферат
Қорғаншылар мен қамқоршылардың құқықтары мен міндеттері
Әрекет жасау қабілеттілігі жоқ адамдардың да құқықтары мен міндеттері болады. Алайда олар өз құқықтарын қалай жүзеге асырады және азаматтық айналымға қалай қатысады деген сұрақ туындайды. Бұл мәселе қорғаншылық немесе қамқоршылық тағайындау арқылы шешіледі.
Қорғаншылық пен қамқоршылықтың мәні
Қорғаншы өзінің әрекеттері арқылы қорғаншылықтағы адамға құқықтар мен міндеттер еншілей отырып, әрекетке қабілетсіз адамның орнына өзі әрекет жасайды.
Қамқоршылықтың мәні — қамқоршының ішінара әрекет қабілеттілігі бар адамдарға өз міндеттерін орындауда көмектесуі, олардың әрекеттерін бақылауына алуы және үшінші тұлғалардың ықтимал зиянды әрекеттерінен қорғауы.
Кейбір жағдайларда дене кемістігіне байланысты (мысалы, көру қабілетінің болмауы, мүгедектік) өз құқықтарын жүзеге асыра алмайтын және қорғай алмайтын, бірақ толық әрекет қабілетті деп танылған адамдарға да қамқоршы тағайындалады. Мұндай кезде қамқоршының қызметі — адамның құқыққа ие болуына және құқығын жүзеге асыруына қажетті әрекеттерді орындауға жәрдемдесу.
Кәмелетке толған әрекетке қабілетті адамның қамқоршысы қорғаншылық және қамқоршылық органы сол адамның келісімімен ғана тағайындалады.
Мүлікті басқару және тұрмыстық мәмілелер
Кәмелетке толған, әрекетке қабілетті, бірақ қамқоршылыққа алынушыға тиесілі мүлікке билік етуді қамқоршы: тапсыру шарты немесе сенімді басқару негізінде жүзеге асырады.
Қамқоршылыққа алынушыны асырап-бағуға және оның тұрмыстық қажеттерін қанағаттандыруға бағытталған тұрмыстық және өзге де мәмілелер қамқоршылыққа алынушының келісімімен қамқоршы арқылы жасалады («Неке және отбасы туралы» заңның 113-бабы).
Қорғаншылық және қамқоршылық органдары
Жергілікті атқарушы органдар қорғаншы және қамқоршы органдар болып табылады.
Аудандық және қалалық атқарушы органдар бұл міндеттерді халыққа білім беру, әлеуметтік қорғау және денсаулық сақтау салаларына уәкілеттік берілген органдар арқылы жүзеге асырады. Поселкелік, селолық және ауылдық атқарушы органдар бұл қызметтерді дербес атқарады.
Тағайындау тәртібі және басым құқық
- Қорғаншы немесе қамқоршы тек өзінің келісімімен ғана тағайындалады.
- Егер бұл қамқоршылыққа алынушының мүдделеріне қайшы келмесе, қорғаншының немесе қамқоршылыққа алынушыға жақын басқа адамдардың басым құқығы болады.
- Мүдделер қақтығысы болмаса, бір қорғаншыны (немесе қамқоршыны) бірнеше адамға тағайындауға жол беріледі.
Егер ата-ана құқықтарынан айырылмаған, бірақ баланың тәрбиесін жүзеге асыра алмайтын ата-аналардың кәмелетке толмаған баласына қорғаншы немесе қамқоршы тағайындалса, тағайындау кезінде ата-аналардың тілегі ескеріледі.
Балаға қорғаншы (қамқоршы) тағайындауда ескерілетін мән-жайлар
- Қорғаншының (қамқоршының) адамгершілік және өзге де жеке қасиеттері.
- Қорғаншылық (қамқоршылық) міндеттерін орындау қабілеті.
- Қорғаншы (қамқоршы) мен баланың арасындағы қарым-қатынас.
- Қорғаншы (қамқоршы) отбасы мүшелерінің балаға көзқарасы.
- Мүмкін болған жағдайда баланың өз тілегі.
Егер қорғаншы немесе қамқоршы болып тағайындалатын адам некеде тұрса, жұбайының келісімі талап етіледі.
Қорғаншы немесе қамқоршы бола алмайтын тұлғалар
«Неке және отбасы туралы» Заңының 108-бабына сәйкес, қорғаншылар мен қамқоршылар бола алмайтын адамдар:
- Сот әрекетке қабілетсіз немесе әрекет қабілеттілігі шектеулі деп таныған тұлғалар.
- Сот шешімімен ата-ана құқықтарынан айырылған немесе ата-ана құқықтары шектелген адамдар.
- Заңмен жүктелген міндеттерді тиісінше орындамағаны үшін қорғаншылық (қамқоршылық) міндеттерінен шеттетілген адамдар.
- Сот олардың кінәсінен бала асырап алудың күшін жойса, бұрынғы асырап алушылар.
- Денсаулық жағдайына байланысты баланы тәрбиелеу жөніндегі міндеттерін жүзеге асыра алмайтын адамдар.
Қорғаншылық пен қамқоршылықтың орны және ақы төлеу тәртібі
Қорғаншылық пен қамқоршылық, әдетте, қамқорлыққа алынатын адамның тұрғылықты жері бойынша белгіленеді. Жекелеген жағдайларда ол қорғаншының (қамқоршының) тұрғылықты мекені бойынша да белгіленуі мүмкін.
Заңда көзделген жағдайларды қоспағанда, қорғаншылық және қамқоршылық жөніндегі міндеттер тегін атқарылады. Қорғаншы (қамқоршы) қамқоршылығына алынған адамды өз есебінен асырап-бағуға міндетті емес.
Қамқоршылыққа алынушыны асырап-бағу көздері
Қамқоршылыққа алынушыны асырап-бағу оның алатын жалақысы, алименті, зейнетақысы және басқа да әлеуметтік төлемдері есебінен, сондай-ақ оған тиесілі мүлік есебінен жүзеге асырылады.
Егер асырап-бағуға жеткілікті қаражат болмаса, қорғаншы және қамқоршы органдар жәрдемақы тағайындайды.
Тоқтатылу негіздері
- Жасөспірім 14 жасқа толғаннан кейін қорғаншылық тоқтатылады, ал қорғаншы қосымша шешімсіз кәмелетке толмаған баланың қамқоршысы болып есептеледі.
- Қамқоршылық кәмелет жасына толған кезде тоқтатылады.
- Ішімдікке салыну немесе нашақорлық салдарынан әрекет қабілеттілігі шектелген тұлғаға қамқоршылық сот оның әрекет қабілеттілігі қалпына келтірілді деп шешім шығарған соң тоқтатылады.
- Қамқорлыққа алынған адам қайтыс болған жағдайда қорғаншылық пен қамқоршылық тоқтатылады.
Мүлікке билік ету және шектеулер
Қорғаншы қарауындағы адамның мүлкіне билік етеді және ол әрекет қабілеті болғанда жасай алатын мәмілелердің барлығын жасауға құқылы. Алайда қамқорлықтағы адамның мүддесін қорғау үшін заң бірқатар шектеулер қояды.
Қамқоршылыққа алынушының кірістері (оның мүлкін басқарудан түсетін кірістерді қоса алғанда), қамқоршылыққа алынушының өзі дербес билік етуге құқылы кірістерден басқа, тек қамқоршылыққа алынушының мүддесіне сай және қорғаншы және қамқоршы органның алдын ала рұқсатымен жұмсалады.
Алдын ала рұқсатсыз, қамқоршылыққа алынушының кірісі есебінен қорғаншы мен қамқоршы қамқоршылыққа алынушыны асырауға қажетті азын-аулақ шығындарды жасауға құқылы.
Қорғаншы және қамқоршы органның алдын ала рұқсатынсыз: қорғаншы иеліктен шығару жөніндегі мәмілелерді жасай алмайды, ал қамқоршы мәмілелерді жасауға келісім бере алмайды. Бұл, соның ішінде, мүлікті айырбастау, сыйға тарту, кепіл шартын жасау, жалға беру (немесе жалға алу), тегін пайдалануға беру, кепілдікке беру, мұрагерлік құқықтардан бас тарту, мүлікті бөлу немесе үлес бөлу, сондай-ақ мүліктің азаюына әкелетін өзге де мәмілелерді қамтиды.
Мұндай мәмілелер нәтижесінде алынған қаражаттың қалай жұмсалатынын қорғаншы және қамқоршы орган белгілейді.
Мүлікті қамқоршылығына алынушыға сый ретінде беру немесе тегін пайдалануға ұсыну жағдайларын қоспағанда, қорғаншының (қамқоршының), олардың жұбайлары мен жақын туыстарының қамқоршылыққа алынушымен мәміле жасауына, сондай-ақ мәміле жасау барысында немесе қамқоршылыққа алынушы мен қорғаншы (қамқоршы), олардың жұбайы не жақын туыстары арасындағы сот ісінде қамқоршылыққа алынушының атынан өкілдік етуіне жол берілмейді («Неке және отбасы туралы» Заңының 114-бабы).
Жауапкершілік және шеттету
Егер қорғаншы немесе қамқоршы өз міндеттерін тиісінше орындамаса, соның ішінде қорғаншылықты (қамқоршылықты) жеке басының пайдасы үшін пайдаланса немесе қамқоршылыққа алынушыны қадағалаусыз қалдырса, қорғаншы және қамқоршы органы оны міндеттерді атқарудан шеттете алады. Сонымен бірге кінәлі тұлғаны заңда белгіленген жауапкершілікке тарту үшін қажетті шаралар қолданылуы мүмкін.