Қазақша рефераттар

Ауызша аударма процесінде кездесетін қиыншылықтар туралы қазақша реферат

Ауызша аударма процесіндегі қиындықтар

Тілдер арасындағы коммуникацияның кең таралған түрі ретінде ауызша аударма, әсіресе аудармашының кәсіби қызметі, лингвистикалық ғылымның тұрақты бақылауында болуы тиіс. Екі тілді сөздіктердің теориялық және практикалық құндылығын асыра бағалау қиын: олар тілдік бірліктердің мағынасы мен қолданылу аясын салыстырмалы түрде нақтылап, аудармашының шешім қабылдау жылдамдығын арттырады.

Аудармашы сөзінің ерекшеліктері және сөйлеу нормалары

Процестік қиындықтар

  • Жалтақтау мен үзілістерге байланысты артикуляцияның баяулауы.
  • Қате нұсқаны таңдаудан туындайтын тұрақсыздық және «артта қалу интервалының» ұлғаюы.
  • Дыбыстың тазалығын сақтау үшін жасалатын кідірістердің жалпы ұзақтығы.

Сөйлеу ырғағы мен екпін

Аудармашы мәтіні кейде ырғақсыз көрінуі мүмкін. Синхронды аудармада аудармашы түсінікті мәтінді тез жеткізуге тырысып, көбіне жоғары екпінмен сөйлейді. Ал кезекті аудармада екпін едәуір төмендейді: аудармашы түпнұсқаның мазмұнын жаңғыртып, өз жазбаларын тексеруге мәжбүр.

Нормативтік талаптар

Дыбыстау және техника

  • Анық артикуляция.
  • Ырғақтың бірқалыптылығы.
  • Екпінді дұрыс қою.

Мағына және құрылым

  • Сөйлемнің мағыналық және құрылымдық аяқталуы.
  • Тыңдаушыға толық қабылдауға мүмкіндік беретін тұтастық.
  • Жанрлық-функционалдық ерекшелікке сай ықшамдау.

Баламалылық және ақпарат жоғалту тәуекелі

Ауызша аудармада, жазбаша аудармамен салыстырғанда, белгілі бір ақпараттың жоғалуы ықтимал. Мұндай ауытқулар көбіне алып тастау, қосу немесе қате орын ауыстыру түрінде көрінеді. Әрқайсысы жеткізілмеген не қосылған ақпараттың маңыздылығына қарай ұсақ категорияларға бөлінеді.

Алып тастаулар

  1. Кішігірім жеке сөздерді (көбіне теңеулерді) түсіріп қалдыру.
  2. Түсінбеуге байланысты маңызды әрі көлемді бірліктерді түсіріп қалдыру.
  3. Мәтін құрылымын қайта құру нәтижесінде бөлімді алып тастау.
  4. Оратордан артта қалу салдарынан мағыналы бөлікті түсіріп қалдыру.

Қосылулар

Қосылған элементтердің сипатына қарай топтастырылады: жеке анықтауыштар, қосымша түсініктемелер, ойлар арасындағы байланыстырушы сөздер және басқа да нақтылау құралдары.

Қателіктер

  • Жеке сөз аудармасындағы ұсақ қате.
  • Жеке сөздің мағыналық қате аудармасы.
  • Құрылым өзгерісінен туындайтын ұсақ қате.
  • Құрылымның елеулі өзгерісінен туындайтын мағыналық қате.

Сапаны бағалауда ескерілетін жайт

Ауызша коммуникацияда тыңдаушы мен сөйлеушінің тікелей қатынасы кейбір олқылықтарды белгілі бір деңгейде өтей алады. Сондықтан баламалылықтың салыстырмалы төмен деңгейі әрдайым өзара түсінісуге кедергі бола бермейді. Дегенмен, ауызша аударманың функционалды-жанрлық табиғаты аударылатын мәтіннің көлемі мен күрделілігіне шектеу қояды.

Жанр, көлем және алдын ала дайындық

Нені ауызша аудару қиын?

Әдетте көркем әдебиет толық көлемде ауызша аударылмайды, бірақ сөз сөйлеу кезінде жеке цитаталар синхронды не кезекті түрде аударылуы мүмкін. Көркем-эстетикалық әсерді сақтау әсіресе аудармашыға алдын ала белгісіз поэзиялық мәтіндер берілгенде күрделене түседі.

Сондай-ақ көлемі үлкен ақпараттық жанрлар да көбіне ауызша аударылмайды: үздіксіз ұзақ сөйлеу, тыңдау және есте сақтау физикалық тұрғыдан шектеулі.

Дайындықтың практикалық мәні

Ресми баяндама, хабарлама немесе сөз сөйлеу аударылса, құжаттың толық мәтінін немесе кемінде тақырыбын алдын ала хабарлаған жөн. Бұл аудармашыға мәтінді талдауға, арнайы әдебиетпен танысуға, глоссарий құруға мүмкіндік береді.

Дегенмен, қауіп толық жойылмайды: оратор баяндама мазмұнын қысқартуы не ұлғайтуы, тақырыптан ауытқуы немесе оны түбегейлі өзгертуі мүмкін.

Кәсіби жарамдылық: психологиялық тұрақтылық және коммуникация

Неліктен психикалық тұрақтылық бірінші орында?

Көптеген мамандар аудармашының кәсіби жарамдылығында психикалық тұрақтылықты ең маңызды сапа ретінде атайды. Ұзақ уақыт сөйлеу, жиі сөз ауыстыру, жоғары жылдамдықтағы мәтінмен жұмыс, күні бойы өз ойыңды ысырып қойып, бөгде ойды бақылау — мұның бәрі шамадан тыс психологиялық жүктеме тудырады.

Бұл қасиет табиғи сабырлылықпен ғана шектелмейді: шыдамдылық, ерік-жігер, өзін меңгеру, күрделі жағдайдан шыға білу, сондай-ақ тұлғалық дағдыларды саналы түрде дамыту қажет.

Байланыс мәдениеті

Қарым-қатынасқа ұмтылу адамға тән болғанымен, өмір тәжірибесі мен кәсіби ерекшеліктер кей адамдарды тұйықтыққа бейімдеуі мүмкін. Аудармашы үшін байланыс деңгейі жоғары болуы маңызды, бірақ бұл туа біткен артық белсенділік деген сөз емес: ол кейде жұмысқа кедергі келтіруі мүмкін.

Мәдениаралық сарапшылық

Аудармашы тек тілдің емес, екі ел мен екі халық мәдениетінің де сарапшысы екенін түсінуі керек. Ол тараптар арасындағы өзара байланысты орнатуға кәсіби тұрғыда белсенді қатысады.

Синхронды аударма: ұйымдастыру, кабиналар және жұмыс тәртібі

Институционалдық сұраныстың өсуі

Соғыстан кейінгі жылдары халықаралық ұйымдар мен конференцияларда синхронды аудармашыларға сұраныс күрт өсті. 1948 жылы Женевада кәсіби синхронисттерді даярлайтын алғашқы мектеп ашылды. 1962 жылы Мәскеудегі М. Торез атындағы институт жанынан БҰҰ жүйесіне мамандарды дайындайтын арнайы курстар ұйымдастырылды.

Қазір синхронды аударма қызметі тек үкімет мекемелеріне ғана емес, конференция, телекөпір ұйымдастырушыларына, сондай-ақ компьютерлік, спутниктік байланыс және өзге де жаһандық коммуникация салаларындағы менеджерлерге де қажет.

БҰҰ үлгісіндегі көптілді жүйе

Қазіргі халықаралық конференцияларды бірнеше тілдегі ілеспе аудармасыз елестету қиын. БҰҰ-да алты ресми тіл қолданылады: ағылшын, француз, испан, орыс, қытай және араб. Осы тілдерге сәйкес тең санды кабиналар (ағылшынша booth) ұйымдастырылады.

Кабинаның атауы, әдетте, аударма берілетін тілмен анықталады: мысалы, ағылшын кабинасы — мәжілістің ағылшын тілінде жүруін қамтамасыз етеді, қытай кабинасы — қытай тілінде және т.б.

Жұмыс жүктемесі және ауысым

Практикада барлық алты кабина жұмыс істегенімен, ағылшын, француз, орыс және испан бағыттары көбіне негізгі «тірек» болып саналады. Қытай аудармашылары жиі ағылшыннан өз ана тіліне аударады, ал араб аудармашылары ағылшын және француз тілдерімен екіжақты жұмыс істеуге мәжбүр болады. Сондықтан кейбір кабиналарда үш адамнан жұмыс істеп, қалғандарында екі адамнан ауысыммен отырады.

Әдетте әрбір аудармашы шамамен 30 минут жұмыс істеп, кейін әріптесімен ауысады. Кей жағдайларда аралық тіл арқылы «көпсатылы» аударма да болады: мысалы, орыс тілінен француз тіліне, одан ағылшын тіліне, кейін қытай тіліне. Мұндай бірнеше фазалы аударма санаулы секунд ішінде іске асады.

Техникалық орта және материалдар

Құлаққап және бақылау

Синхронист сөйлеушінің дауысын құлаққап арқылы тыңдайды. Кейбірі өз дауысын бақылау үшін бір құлаққаппен жұмыс істеуді қалайды. Бір уақытта тыңдау, топтау және өз мәтінін бақылау — негізгі дағды.

Микрофон тәртібі

Аудармашы микрофонды өзі қосып-өшіреді. Микрофон тым қатты күшейтпеуі тиіс, әйтпесе аудармашының даусы сөйлеушінің дауысын басып қалуы мүмкін.

Ең қажет құжаттар

  • Күн тәртібі.
  • Сөйлеушілердің аты-жөні мен қызметтері.
  • Қысқартулар тізімі және терминологиялық материалдар.
  • Алдын ала таратылатын жұмыс құжаттары (барлық жұмыс тілдерінде).

Қателіктерді түзету және тәртіп

Ірі халықаралық ұйымдарда өте маңызды мәжілістердің материалдарын стенографтар (ағылшынша verbatim reporters) тіркеп отырады. Егер аудармашы қателескенін білсе, кейін стенографқа хабарлап, мәтіннің қай жерінде қандай түзету қажет екенін дәл көрсетуі тиіс.

Кабинадағы этикет те маңызды: құлаққаппен отырған аудармашының назарын дауыстап бөлу қиын болғандықтан, қажет ақпаратты қағазға жазып көрсеткен тиімді. Ал ауысымнан тыс уақытта аудармашы мәжіліс барысын мұқият бақылауды жалғастыруы керек.

Синхронисттің көпқызметті рөлі және психологиялық қысым

Бір мезеттегі бірнеше әрекет

Синхронист үшін бір уақытта есту, түсіну, есте сақтау, қажет жерде ойды кеңейту не қысқарту, синтаксисті өзгерту және сонымен қатар байсалды, анық сөйлеу — күнделікті міндет. Әрдайым «формада» болу, тез реакция, ұғым мен ойды бір мезетте дәл жеткізу — осы жұмыстың өзегі.

Мамандардың айтуынша, аудармашылар арасында баяу аңғарымды немесе сөзді шапшаң құра алмайтын адамдарға орын жоқ.

Оқшаулану және жауапкершілік

Психологиялық тұрғыдан синхронисттің жағдайы жеңіл емес: сөйлеуші аудармашыға емес, тыңдаушыларға қарап сөйлейді, ал аудармашы бір мезетте ақпаратты қабылдаушы да, жіберуші де болады. Қашықтан (бейне)конференцияларда оқшаулану сезімі күшеюі мүмкін: аудармашы кәсіби ұжымның бір мүшесі болғанымен, нақты сәтте ол жұмысқа «жалғыз» кіріседі.

Тағы бір қысым көзі — қателік бағасы. Маңызды келіссөздерде бір ғана дәлсіздік кәсіби беделге нұқсан келтіретін жағдайлар кездеседі.

Түсіну — аударманың өзегі

«Аудару — ең алдымен түсіну». Түсініп аудару үшін қабілет, білім және арнайы дайындық қажет: қысқа және ұзақ мерзімді есте сақтау, зейінді шоғырландыру, төзімділік, интуиция, суырып салма сөйлеу, сондай-ақ екпін мен тілдік нюансты жылдам аңғару және сөйлеушінің стиліне тез бейімделу.

Синхронист үшін сөйлеушінің эмоциялық реңкін (ызалы ма, мысқылды ма, ынтасыз ба) тану да маңызды. Алайда аудармашы талқыланып отырған мәселеге қатысты жеке көзқарасын білдірмеуі тиіс.

Мазмұнды ықшам жеткізу: негізгі әдістер

Тақырыптық өріс және терминология

Аудармашыға саясат пен келіссөздер терминологиясымен қатар география, әдебиет, дүниежүзі тарихы сияқты кең салаларда жұмыс істеуге тура келеді. Мамандандырылған аудармашы ғылыми конференцияларда жиі кездесетін техника, жаратылыстану бағыттарынан да хабардар болуы тиіс.

Қалыптасқан тәсілдер

Сөйлеуді компрессиялау, материалды қосу не алып тастау, синекдоха мен метонимия, антонимдер мен семантикалық баламаларды қолдану, грамматикалық инверсия — ауызша аударманың дамуы барысында қалыптасқан негізгі әдістер. Негізгі мақсат — материалды ықшамдап, тұжырымдай отырып, жалпы мағынаны бұрмаламай жеткізу.

Синтаксис және сөйлем ұзақтығы

Зерттеулерге сәйкес, нақтылы сұхбаттың ілеспе аудармасында синтаксис көбіне жеңілдеу болып келеді, ал сөйлемнің орташа ұзындығы жазбаша аудармаға қарағанда қысқарақ болады. Бұл тыңдау, түсіну, есте сақтау, мағына ашу және айтылымды ұйымдастыру сияқты әрекеттердің барлығы адамның сөйлеу табиғатымен тікелей байланысты.

Психолингвистикалық түсіндірме

Выготскийдің психолингвистикалық тұжырымдамасына сай, аудармашы бір лексикалық жүйеден екіншісіне ауысқанда (мысалы, орыс тілінен ағылшын тіліне), шетел тіліндегі сөздер алдымен абстрактілі немесе символдық деңгейде айқындалады. Бұл ауысым ілеспе аударманың жоғары когнитивтік жүктемесін түсіндіреді.

Қорытынды

Жоғарыда айтылғандарды түйіндей келе, ілеспе аудармашыны даярлау — бүгінгі күннің көкейтесті мәселелерінің бірі. Бұл сала тілдік біліммен шектелмейді: психологиялық төзімділік, мәдениаралық құзырет, жоғары жылдамдықтағы шешім қабылдау, техникалық тәртіп және тұрақты дайындық қатар талап етіледі.