Қазақша рефераттар

Аудан халқы үшін кәсіптік және күнкөрістік балық көзі - Каспий теңізінің балығы мен жер астының мұнайы

Құрманғазы ауданының Каспий жағалауы: өткен келбет, бүгінгі дағдарыс

Каспий теңізінің солтүстік жағасы, Еділ мен Жайық өзендерінің аралығындағы аумақтың едәуір бөлігі Атырау облысының Құрманғазы ауданына қарайды. Теңіз жағасының шекарасын Еділ өзенінің теңізге құятын Қиғаш тармағы айқындайды. Қиғаш өзенінен бастап Исатай ауданының Забурын елді мекеніне дейінгі жағалау жолағы түгелдей Құрманғазы ауданының жері саналады.

Бұл өңірдің экологиялық жағдайын талқылау үшін алдымен оның бұрынғы табиғи күйін еске алған жөн. Кеңестік кезеңге дейін де, одан кейін де бұл маңда теңіз суы құрлыққа сұғына енген көптеген шығанақтар мен теңізден бөлініп қалған көлдер мол болатын. Жергілікті халық сол көлдер мен шығанақтардан балық аулап, өнімін шағын әрі ірі кәсіпорындарға өткізетін. Балықшылардың тілінде мұндай орындар «балық батағалары» деп аталды.

Судың тартылуы және жағалаудың өзгеруі

1925 жылдан бастап Каспий теңізінің суы тартыла бастады да, жылдан-жылға азайды. 1930 жылға қарай бұрынғы су арналары мен шығанақтардың көбі сусыз қалды. Теңіз суы біртіндеп шегініп, әуелі шамамен 100 шақырымға, кейін одан да екі есеге жуық алыстап кетті. Соның салдарынан балық батағалары жабылды.

Кеңестік кезеңде құрылған балық колхоздарының балықшылары теңізге шығатын кеме-қайықтарын күзде Астрахань облысына қарасты теңіз жағасындағы Тұмақ аралына қалдырып, көктемде сол жерден жарақтанып теңізге шығуға мәжбүр болды. Бұрынғы теңіз ротасындағы Белужий, Трешкин, Дементьев, Қарабөлек, Ленкоса, Комсомольск, Бесшифер, Жаркөсе, Әбу аралдары біртіндеп құрлықпен жалғасып кетті.

Соңғы 30–40 жылда бұл аралдар Атырау облысындағы мал шаруашылығы бағытындағы колхоздардың мал азығын дайындайтын учаскелеріне және малшылардың қыстақтарына айналды. Қиғаштан Забурынға дейінгі, ұзындығы шамамен 200 шақырым аумақтағы халықтың байырғы қоныстары сусыз қалды. Он шақты колхоз тұрақтап тұра алмағандықтан Қиғаш пен Шарон өзендерінің бойына қоныс аударды.

Каналдар жүйесі: бір кезеңдегі табиғи тепе-теңдікті қалпына келтіру талпынысы

Сусыз қалған мыңдаған гектар жерді жайылым мен қонысқа айналдыру бағдарламасы күн тәртібіне қойылды. 1946 жылы Шортанбай балық зауытының маңынан Қиғаш өзенінен бастау алатын Қиғаш–Кобяков каналы іске қосылды. Одан әрі Көкарна–Белужий–Трешкин, кейін Кобяков–Жанбай каналдары, мал суаратын Кобяков–Мальцев каналы, сондай-ақ Ганюшкиннен Забурынға дейін жоғары жақпен жететін Сурхан каналының желісі жүргізілді.

Каналдармен келген тұщы ағын су төменгі желі арқылы бұрынғы арналардың ізімен теңізге құйып отырды. Осы су ағысын теңізге жеткізетін Ленкоса, Мальцев, Жанбай–Дементьев каналдары да қазылды. Мысалы, Белужий арнасы кезінде белуга (қортпа) балығы ішкі суға кіріп, уылдырық шашатын терең арналардың бірі болған.

Бұл жүйе жайылымдарға су жеткізіп қана қоймай, бұрын теңіз суы жайылатын көлдерге де су құйып, теңіз балықтарының көктемгі көбеюіне және су құстарының ұялап, көбеюіне мүмкіндік ашты. Бұл — бір кездегі Құрманғазы ауданы теңіз жағалауының табиғи-өндірістік келбеті еді.

Бүгінгі жағдай: өндіріс құлдырауы және экологиялық тозу

Қазіргі жағалау көрінісі мүлде өзгерді. Аудандағы көптеген өнеркәсіптік және ауыл шаруашылығы кәсіпорындары жабылып, экономика әлсіреді. Табиғатты қорғау талаптары сақталмай, экологиялық ахуал нашарлады.

Соңғы 30 жыл ішінде каналдар бірде-бір рет аршылмағандықтан, арналары бітеліп қалды. Қамыс, қоға, су балдырлары қаптап, көптеген арналарға су жүрмей қалды; кей жерлерді құм басты. Теңізбен байланыс үзілді. Көлдердегі тоқыраған су бұзылып, зәрленіп, қауіпті санитарлық ошаққа айналды. Мыңдаған гектар шабындық пен жайылымда шөп шықпай, жер пайдаланудан қалды.

Ауданға қарайтын жағалау аумағы батыстан шығысқа шамамен 200 км, терістіктен түстікке 150 км созылады. Осы кеңістікте нар қамыс пен қоға қалыңдап, су арналары жоғала бастады. Өзен суы теңізге толық жетпейді.

Өртелмеген қалың қамыс: қауіп-қатердің көбеюі

Қамыс, қоға және жыңғылдар бірнеше жылда ну тоғайға айналып, 1974 жылдан бері жүйелі түрде өртеу жүргізілмегендіктен қурап, үйінді-шөгіндіге, қопаға айналды. Шірінді мен балдыр қабаты үстінен қайта шыққан қалың қамыс-қоға жыртқыштар мен кеміргіштерге тұрақты мекен болды.

Соның нәтижесінде қасқыр, қарсақ, түлкі, қамыс мысығы, борсық, күзен, жанат, қабан, сондай-ақ егеуқұйрық, тышқан, атжалман сияқты кеміргіштердің саны артып, жұқпалы әрі қауіпті аурулардың тарау қаупі күшейді. Әсіресе қасқыр мен түлкі арасында құтыру деректері көбейіп, адамға да, малға да шабуылдау жағдайлары орын ала бастады. Кеміргіштердің көбеюі осы өңірде 1920 жылдары тіркелген оба індетінің қайталану қаупін де күшейтеді.

Мұнай игеру қысымы: жағалаудағы қосымша тәуекел

Теңіз суын жағалай және су астындағы жеке аралдарға мұнай компаниялары келіп, ұңғымаларды көбейте бастады. Белужий, Ленкоса, Трешкин аралдарында жиырмадан астам мұнай ұңғымасы жұмыс істеп тұр. Каспийді мемлекетаралық бөлу келісімдеріне сай Ресей үкіметінің мұнайшылары теңіздегі Новинск аралына да ұңғыма орнату жұмыстарын жүргізіп жатыр.

Мұнай нысандары көбіне қамыс-қоға, қопа мен балдырлы шірінділердің ортасына орналасады. Бұл бір жағынан жағалаудың онсыз да бұзылған ауасын одан әрі ластаса, екінші жағынан қураған қамыстың көптігі мұнай нысандары маңында өрт қаупін күшейтеді.

Шұғыл шаралар: су жүйесін қалпына келтіру және табиғи ортаны тазарту

Аудан халқы үшін негізгі кәсіп пен күнкөріс көзі — Каспийдің балығы және жер қойнауындағы мұнай. Осы байлықты сақтап, қайтадан халық игілігіне айналдыру үшін төмендегі шараларды жедел қолға алу қажет.

1) Каналдарды қайта қалпына келтіру және теңізге су жеткізу

Аудан аумағындағы каналдарды қалпына келтіріп, бітелген жерлерін аршып-қазып, Қиғаштың мол тұщы суының Каспийге құюын қамтамасыз ету керек. Ол үшін Сурхан каналының Қиғаш–Кобяков каналынан бастау алатын тұсындағы 15 км бөлігін тереңдетіп қазған жөн.

Одан кейін Кобяков–Жанбай–Забурын каналы бойындағы бұрын теңізге құятын Ленкоса каналының, Жанбай арнасының, Дементьев каналының бітелген тұстарын қазып, кейбірін теңізге қарай ұзартып, Шаронка суының осы арналар арқылы теңізге құюына мүмкіндік беру қажет.

Күтілетін нәтижелер

  • Балық қорының көбеюі: теңіз балықтары көктемде уылдырық шашу үшін су ағысына қарсы каналдармен жоғары көтеріліп, көлдерге жайылған тұщы суға шығады; тұщы суда балық жақсы өседі. Бұл балық колхоздары, зауыттар мен кәсіпшіліктердің жандануына ықпал етеді.
  • Уылдырық жолдарын ашу: қазіргі таңда Жайықтың теңізге құяр сағасы тайыздап, балықтың өзен бойына толық шығуына бөгет болып отыр. Біздің аудан тұсындағы негізгі арналар бітелгендіктен, балықтар кіре алмайды және өзге бағыттарға ауытқиды. Арналарды ашу — балықтың өз жерімізде көбеюіне жағдай жасау.
  • Су тасқыны қаупін азайту: Еділ–Қиғаш арқылы көктемде келетін мол суды теңізге уақтылы жеткізбесек, алдымен аудан орталығы Ганюшкинді су басу қаупі жоғары. Бірнеше жыл бойы бөгет салып аман қалып келеміз; ал биыл қауіп ерекше. Су басса, мыңдаған саман үй құлап, халық баспанасыз қалуы мүмкін.
  • Жайылымның қалпына келуі: су келсе канал бойындағы көл жағалары мен жайылымдарға шөп шығып, егіншілікке мүмкіндік туады. Бұл күнкөрісті жақсартып, табиғи ортаға оң әсер етеді.

2) Қалың қамыс-қоғаларды маусым сайын өртеу және тазалау

Теңіз жағалауына жайылып, адамның жүруіне қиын, жүздеген гектар жерді алып жатқан қураған қамыс, қоға және қопаларды көктемде және күзде жүйелі түрде өртеу керек. Өйткені олар шіріп, қопаланып, паналаған жабайы аңдар мен кеміргіштердің өлекселері арқылы улы заттар мен газдардың көбеюіне, экологияның бұзылуына, аурулардың тарауына әкеледі.

Қамыс пен қоғаларды жыл сайын өртеу жерді тазартып, су арналарының табиғи бағытын қайта табуына көмектеседі. Мұндай жұмыстарды осы аумақты игеріп, өнімін алып отырған мұнай компаниялары ұйымдастыра алады. Ал бақылауды облыстық қоршаған ортаны қорғау басқармасы және тиісті министрлік деңгейінде жүргізу қажет.