Құқық бұзушылықтың себептері, факторлар туралы қазақша реферат

Кіріспе: криминологияның қалыптасуы

Қылмысты және құқық бұзушылықты зерттейтін ғылым саласы — криминология — XIX ғасырдың екінші жартысында қалыптасты. Алғашқы кезеңдерде ол «қылмыстық этимология» немесе «қылмыстық социология» деп аталып жүрді. Дегенмен құқық бұзушылыққа қатысты идеялар бұл ғылым ресми түрде пайда болмай тұрып-ақ айтылған, әрі әртүрлі зерттеулер жүргізілген.

Бұл бағыттағы алғашқы теориялық пайымдарды Аристотель мен Платон еңбектерінен кездестіруге болады. Ал XVIII ғасырда Беккариа, Бентам, Вольтер, Гельвеций, Гольбах, Дидро, Локк, Монтескье сияқты ойшылдар құқық бұзушылықты әлеуметтік тұрақсыздықпен, қоғамдық тәртіптің әлсіреуімен байланыстырды. Олар репрессияны күшейтуден гөрі, профилактика мен әлеуметтік реформаларға назар аударуды ұсынды.

Әлеуметтік түсіндірулер: утопистер мен реформаторлардың көзқарасы

Құқық бұзушылықтың себептері мен пайда болу тетіктерін социалист-утопистер де кеңінен талдады. Томас Мор қоғамды әлеуметтік негізде қайта құруды ұсынды. Ж. Мелье қоғамдағы теңсіздікті қылмыстың қайнар көзі деп санап, жеке меншікті жою туралы пікір айтты. Бұл ұстанымды Морелли де қолдады.

А. Сен-Симон мен Ш. Фурье құқық бұзушылықтың «табиғи тамыры» жекеменшік үстем қоғамда, қанау мен эксплуатацияда жатыр деп тұжырымдап, қылмысты тек жазамен тоқтату мүмкін еместігін атап өтті. Осы бағытты Ж. П. Марат пен А. Н. Радищев жалғастырды. А. И. Герцен экономикалық факторларға айрықша мән беріп, әлеуметтік теңсіздік пен кедейлікті қылмыспен байланыстыра отырып, буржуазиялық қоғамның қылмыспен тиімді күресе алмайтыны туралы қорытынды жасады.

Екі үлкен бағыт: әлеуметтік және биологиялық көзқарастар

Қылмыстың табиғатын түсіндіруде ғылымда шартты түрде екі топ қалыптасты: біріншісі қылмысты әлеуметтік құбылыс ретінде қарастырса, екіншісі биологиялық құбылыс ретінде түсіндіреді.

Биологиялық бағыт: Чезаре Ломброзо және оның ықпалы

Итальян психиатры Чезаре Ломброзо (1835–1909) қылмыстық антропологиялық мектептің ірі өкілі ретінде белгілі. Ол адамның қаңқасы, бас сүйегі, бойы, дене салмағы сияқты белгілерді салыстырып, «табиғи қылмыскердің» тұрақты бейнесін табуға талпынды. Кейін әртүрлі сипаттағы 16 факторды (метеорологиялық, географиялық, экономикалық, нәсілдік және т.б.) атап өтті.

Ломброзо ұсынған алдын алу шараларының ішінде өмірлік оқшаулау және өте қатал тәсілдер де болғаны белгілі. Мұндай көзқарастардың бірқатары кейін тоталитарлық жүйелерде қауіпті тәжірибелерге негіз болып қолданылды. Сондықтан уақыт өте келе биологиялық бағыттың беделі төмендей бастады, әсіресе оның фашизм мен коммунизм кезеңіндегі құралға айналуына байланысты.

Медицина мен генетиканың дамуымен «құқық бұзушылық бейімділігі тұқым қуалауы мүмкін» деген пікірлер де пайда болды (О. Кинберг, О. Ланге, Е. Гейер, А. Штумпль және т.б.). Бұл бағытты қолдаушылар арасында заңгерлер де, дәрігерлер де бар: олардың ойынша, мінез-құлықтың кейбір ерекшеліктері ген арқылы берілуі мүмкін.

Психологиялық түсіндірулердің ішінде З. Фрейд психоанализі кең тарады: ол құқық бұзушылықтың бастауларын адамның бейсаналы қабаттарымен, ішкі конфликтілермен байланыстырады.

Дегенмен қандай да бір теорияға ғана сүйену — қауіпті. Биологиялық түсіндіруді абсолютке айналдырып, «психологиясы қылмысқа жақын» деген негізсіз айыппен жазалау — адам құқықтары мен қоғамдық әділетке ауыр соққы болуы мүмкін. Сондықтан қазіргі ғылыми көзқарас көбіне кешенді талдауға ұмтылады.

Социологиялық бағыт: статистика, теңсіздік және «қылмыс тұрақтылығы»

Құқық бұзушылықты әлеуметтік тұрғыдан зерттеуді алғаш бастағандардың қатарында ғалым-статистиктер болды. Ағылшын зерттеушісі Д. Говард қылмыскерді түзету үшін еңбекке тарту, тәрбиелеу және білім беру шараларын қолдануды, сондай-ақ адамгершілікпен қарауды ұсынды: оның пікірінше, белгілі бір мағынада қылмыскерді «қоғамның өзі қалыптастырады».

Француз ғалымдары П. Дюпати және Ж.-П. Бриссо құқық бұзушылықтың түпкі себептерін қоғамдағы экономикалық және саяси теңсіздіктен іздеді. Дюпати статистикалық деректерді талдай отырып, кей кезеңдерде қылмыс санының салыстырмалы тұрақтылығы байқалатынын атап өткен.

XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басында Э. Дюркгейм және Н. Д. Сергеевский ықпалымен қылмыстың белгілі бір деңгейде «үздіксіз процесс» екенін сипаттайтын идеялар қалыптасты. Дюркгеймнің «қылмыс — әрбір сау қоғамның бір белгісі» деген тұжырымы осы пікірталастарда жиі аталады.

Жалпы қорытынды: теңсіздік, мақсат және таңдау

Кең мағынада құқық бұзушылық экономикалық, саяси және мәдени теңсіздік жағдайында күшейеді деуге болады. Адамдар өз мақсаттарына жету үшін заңды да, заңсыз да әрекеттерге барады. Материалдық немесе мәртебелік талап шексізденуге бейім: адам белгілі бір жетістікке жетсе де, «аз көрінуі» мүмкін.

Психикалық денсаулық бұзылыстары жоқ адамдардың өзінде қызғаныш, бәсеке, ішкі қысым сияқты психологиялық факторлар құқыққа қарсы қадамдарға итермелеуі ықтимал. Сондықтан құқық бұзушылықты бір ғана қырынан емес, кешенді түрде зерттеу — неғұрлым дұрыс тәсіл.

Экономикалық фактор: тарихи тәжірибе және жүйелік дағдарыстар

Экономикалық фактор — кең ауқымды және жүйелік сипатқа ие. Құл иеленушілік пен феодалдық қоғамдардағы құқық бұзушылық сипаты капиталистік қоғамдағы қылмыстылықтан өзгеше болды. «Капитализм қылмысты өзі тудырады» деген пікір, ең алдымен, ол қалыптастыратын айқын әлеуметтік-экономикалық теңсіздікке байланысты айтылады.

XVIII ғасыр ойшылдары жаңа қоғамдық құрылысты орнату арқылы еркіндік пен теңдік идеалдары жүзеге асады деп сенгенімен, тәжірибе көрсеткендей, теңсіздік пен таптық жіктелу көптеген қоғамдарда сақталып қалды.

1990-жылдары КСРО-ның ыдырауы Қазақстан үшін ауыр әлеуметтік-экономикалық соққы болды: нарықтық қатынастарға бейімделудің күрделілігі, құқықтық базаның әлсіздігі, инфляция мен дағдарыс қылмыстың өсуіне қолайлы орта қалыптастырды. Сол кезеңде рэкет, тонау, ұрлық, адам өлтіру, есірткі саудасы, жезөкшелік, нашақорлық, рейдерлік сияқты құбылыстардың кең таралуын көбіне экономикалық себептермен түсіндіруге болады.

Ақпарат факторы: құқықтық сауат және медианың рөлі

Құқық бұзушылықты азайту үшін қоғамды жаңа заңдармен, нормативтік актілермен таныстыру, құқықтық сауаттылықты көтеру маңызды. ХХ–ХХІ ғасырларды жиі ақпарат ғасыры деп атайды. Қоғамдық процестерді реттеуде бұқаралық ақпарат құралдары кейде ашық саясат жүргізудің, қоғамдық бақылаудың, демократиялық мәдениетті нығайтудың құралы ретінде де қарастырылады.

Жеке деңгей: эмоция, психика және отбасы ықпалы

Құқық бұзушылықты тек қоғамдық масштабта емес, жеке тұлға деңгейінде де қарастыру қажет. Экономикалық, әлеуметтік және биологиялық алғышарттардан бөлек, адамның ішкі сезімі, эмоциясы, психикалық тұрақтылығы да маңызды рөл атқарады.

Отбасылық құндылықтар уақыт өте өзгеріп отырды. Тарихи кезеңдерде әйелдің әлеуметтік статусы төмен болған қоғамдарда тұрмыстық зорлық мәселелері әділетті бағаланбай келгені белгілі. Сонымен қатар діннің, дәстүрдің және әлеуметтік институттардың ықпалы жыныстар арасындағы рөлдер мен күтілімдерді қалыптастырды.

XX ғасырда феминистік қозғалыстардың күшеюі нәтижесінде құқықтық теңдік идеясы кең тарады. Бұл — прогрестің маңызды қадамы. Алайда әлеуметтік рөлдердің өзгеруі кей отбасыларда жаңа психологиялық шиеленістерді туғызды: ер мен әйел арасындағы түсініспеушілік, құндылық дағдарысы және тұрмыстық қақтығыстардың ушығуы байқалды.

Не істеу керек: кешенді қолдау және уақтылы реформа

Отбасылық және жалпы қылмыстылықтың алдын алу үшін тек жазалау шараларымен шектелу жеткіліксіз. Психологиялық, экономикалық және құқықтық қолдауды қатар жүргізу қажет. Отбасылық қатынастарды реттейтін нормалар бар болғанымен, олардың тиімділігін тұрақты бағалап, қажет болса дер кезінде реформалау маңызды.