Сабақтың тақырыбы Көне сәулет өнерімен танысу

Өлке тарихы және сәулет мұрасының тәрбиелік әлеуеті

Біздің өлкенің тарихы бай әрі қызықты. Бұған бүгінге дейін сақталған көне сәулет және монументалдық өнер туындылары дәлел. Солардың ішінде архитектуралық ескерткіштердің орны бөлек: қазіргі Оңтүстік Қазақстан өңірінде есепке алынған 156 архитектуралық ескерткіш бар.

Облыстағы көптеген ескерткіштер орта ғасырдың соңғы кезеңінде салынғанымен, бастапқы пішінінің негізгі сипаттарын сақтап қалған. Сонымен қатар XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басында салынған орыс архитектурасы үлгісіндегі құрылыстар да кездеседі. Осындай тарихи нысандардан ғасырлар бойғы халық сәулетшілерінің тәжірибесін және әсемдік туралы халық түсініктерінің жинақталған бейнесін көреміз.

Ежелгі дәуір мен орта ғасырда өмір сүрген көшпелі халықтың өзіндік мәдениеті мен өнері болды. Алайда тарихи ауыр оқиғалар көптеген көне туындылардың жойылып кетуіне себеп болды. Бізге жеткен кейбір үлгілер — музейлерде сақталған халықтық қолданбалы өнер туындылары — бабаларымыздың әсемдік сезімі, талғамы мен дүниетанымы жоғары болғанын айғақтайды.

Халық өнері қоғамның дамуымен бірге өсіп, өркендейді. Ерте және орта ғасырларда сәндік қолданбалы өнермен қатар сурет және кескіндеме үлгілері де болғаны ықтимал, бірақ олар берік материалдарда орындалмағандықтан бізге жетпеген.

Форма, материал және композиция: сәулет тілін түсіндіру

Қазақстан аумағында ежелгі қалалардың пайда болуына байланысты керуен-сарай, мешіт, кесене, монша сияқты берік материалдармен салынатын сәулет нысандарының жаңа үлгілері қалыптасты. Құрылыстардың әсем болуына деген қажеттілік жаңа конструкциялар мен формалардың пайда болуына, интерьер мен экстерьерді сәндік-көркем безендіру тәсілдерінің дамуына ықпал етті.

Қорған, керуен-сарай, кесене, мазар сияқты нысандардың көлемі мен ішкі-сыртқы нобайы олардың қызметіне қарай әр түрлі. Қарапайым бірнеше форма белгілі бір композициялық жүйеге біріктіріліп, күрделі архитектуралық ансамбль құрайды. Фасадты композицияның негізгі элементі деп қарастырсақ, қабырғалар, күмбездер және ішкі бөлмелердің әр алуан пішіндері қосалқы элементтер ретінде көрінеді.

Көне құрылыстарда симметрия қағидасы қатаң сақталады. Бұған мұнаралардың бұрыштарға қойылуы, есік пен терезелердің өзіндік тәртіппен орналасуы мысал. Сондай-ақ шеберлер кеңістіктегі орналастыруға, табиғат түстерімен үйлесетін бояу таңдауға, тұтастай гармония жасауға және жарық пен көлеңкенің үйлесіміне ерекше мән берген.

Таныстырудың тиімді жолы: экскурсия және нысандық талдау

Сәулет ескерткіштерін оқушыларға таныстырудың ұтымды жолы — балаларды экскурсияға апару. Сол кезде ғимараттарды суретке түсіріп, слайдқа айналдырып, кейін сабақта көрсету тиімді. Экскурсияда немесе сыныптағы талдауда таныстыру мына бағытта жүргізілгені жөн:

1. 1 Ескерткіштің атауы, көлемі, салынған уақыты туралы мәлімет беру.
2. 2 Құрылыстың нобайына талдау жасау: табиғаттағы қандай нысандарға ұқсайды, қандай геометриялық денелердің жиынтығына келеді.
3. 3 Көркемдеу элементтерін анықтау: өрнек, қаптама, реңк, ырғақ, симметрия.

Нақты мысалдар арқылы талдау

Нәтиже: ұғымдарды бекіту және эстетикалық көзқарасты дамыту

Көрсетілген үлгіде өткізілген сабақтардың нәтижесінде оқушылар форманың жасалуы, күрделі формалардың бірнеше жеке формалардың жиынтығынан тұратындығы туралы түсінік алды. Сонымен бірге сәулет өнеріне қатысты күмбез, мұнара, фасад, симметрия ұғымдарының мағынасын меңгеруге мүмкіндік туды.

Осындай сабақтар көркемдік білім мен эстетикалық тәрбиені ұштастыра берудің нақты әрі тиімді жолдарын айқындайды: оқушы нысанды тек «көреді» емес, оны оқиды, салыстырады, талдайды және өз әсерін саналы түрде қалыптастырады.