Отырар ойраны
Қасиетті қазақ даласы талай ұлы ғұламаларды дүниеге әкелді. Қазақ топырағында көкірегі ояу, көзі ашық, ойшыл азаматтар шығыс араб-парсы мәдениетін терең меңгеріп, еңбектерін көпке ортақ ғылыми тілде жазып, кейінгі ұрпаққа мұра етіп қалдырды. Солардың ішінде есімі әлемге кең тараған тұлғалардың бірі — Әбу Насыр әл-Фараби.
Тегі, туған жері және Отырардың тарихи орны
Әл-Фараби 870 жылы Сыр бойындағы Арыс өзені Сырдарияға құятын өңірдегі Фараб қаласында дүниеге келген. Араб деректерінде Отырар қаласы Барба-Фараб деп аталады. Сол дәуір дәстүрі бойынша адамның аты-жөніне туған мекенінің атауы тіркелетіндіктен, ол әл-Фараби — “Фарабтан шыққан” деген атқа ие болды.
Ғалымның толық аты-жөні: Әбу-Насыр Мұхаммед ибн Мұхаммед ибн Ұзлағ ибн Тархан әл-Фараби. Есіміндегі “Тархан” атауы оның түркі тайпасынан шыққанын айғақтайтын дерек ретінде жиі аталады.
Қазіргі таңда көне Отырардың орны Түркістан өңіріндегі Шәуілдір маңымен байланыстырылады. IX ғасырдағы деректер бойынша, Отырар тарихи қатынастар мен сауда жолдарының торабында тұрған аса ірі мәдениет орталығы болған.
Әл-Фараби — «Екінші ұстаз» атанған энциклопедист
Әбу Насыр әл-Фараби (870–950) — Аристотельден кейін дүниежүзі білімі мен мәдениетінің «Екінші ұстазы» атанған данышпан, энциклопедист ғалым. Ол философ, логик, математик, астрономия және астрология зерттеушісі, музыка теоретигі ретінде танылды.
Деректерде оның сауатын түркі тілінде ашқаны, өзін ақын әрі күйші, әнші ретінде танытқаны айтылады. Өлеңдерінен үзінділер сақталғаны да мәлім. Бұл оның тұлғасын тек теориялық ғалым емес, өнер мен ойды бір арнаға тоғыстырған кемел қайраткер ретінде көрсетеді.
Ғылым салалары бойынша мұрасының ауқымы
Деректерде әл-Фарабиден қалған еңбектер саны жүзден асады; зерттеушілер әртүрлі тізімдерде 117-ден 200 трактатқа дейін көрсетеді.
Білім жолы: Отырардан Бағдадқа дейін
Әл-Фараби өмір сүрген кезеңде Орта Азия мен Түркістан араб халифатының ықпалында болды. Қалаларда араб, парсы, түркі тілдері қатар қолданылып, рухани және ғылыми тіл ретінде араб тілі үстемдік етті. Сондықтан әл-Фарабидің осы үш тілді жетік меңгеруі табиғи құбылыс саналады.
Ол кейін ғылым іздеп көптеген өлкелерді аралап, сол дәуірдегі ең ірі ғылыми орталықтардың бірі — Бағдадқа келіп орнығады. Мұнда әйгілі ғалымдармен сұхбаттасып, білімін тереңдетеді. Кейін грек, латын, санскрит және өзге де тілдерді үйреніп, ғылым мен мәдениеттің әр саласына өз үлесін қосады.
Өмірінің соңғы кезеңі
Өмірінің соңына қарай Мысыр, Шам, Халеб қалаларында болып, ақырында Шамда тұрақтайды. 950 жылы 80 жасында қайтыс болып, Дамаск қаласындағы Баб әс-Сағир зиратына жерленген.
Отырар: өркениет торабындағы қала
Зерттеушілер Отырарға орта ғасыр авторларының жиі назар аударғанын атап өтеді: бұл өңір шекараға жақын, керуен жолдары тоғысқан стратегиялық мекен болған. Географиялық тұрғыдан суармалы егіншілікке де қолайлы аймақта көшпелі дала мен қала мәдениеті тығыз байланыста дамыды.
Тарихи деректерде 1218 жылғы моңғол шапқыншылығы кезінде қала қирағаны “Отырар ойраны” деген атпен белгілі. Кейін қала қайта қалпына келген. Ал 1405 жылдың ақпанында мұнда Әмір Темірдің қайтыс болғаны туралы мәлімет сақталған.
Аңыз бойынша, Отырар кітапханасы кітап саны жағынан атақты Александрия кітапханасынан кейінгі орын алған. Қаланың ақырғы күйреуі XVIII ғасырдағы жоңғар шапқыншылығымен байланыстырылады.
Қазақстандағы өзге мәдени орталықтар
Отырардан бөлек, археологиялық зерттеулер Қазақстан аумағында Тараз, Сығанақ, Түркістан, Мерке, Исфиджаб және басқа қалалардың да мәдени орталық болғанын көрсетеді. Бұл — түркі тайпаларының ерте дәуірден-ақ дамыған қолөнері, жазба дәстүрі, ғылым-білімі болғанын айғақтайтын маңызды дерек.
Антика мұрасымен сабақтастық және Аристотель түсіндірмелері
Әл-Фарабидің әлемдік деңгейге көтерілуінің өзекті қырларының бірі — оның антика дәстүрімен байланысы. Деректер оның жастайынан Аристотель, Платон және көне грек ойшылдарының еңбектерімен түпнұсқаға жақын арнада танысқанын көрсетеді. Ол Хорасан, Бағдад, Дамаск (Шам), Алеппо, Каир секілді мәдени орталықтарда болып, әсіресе Бағдадта ұзақ жылдар білімін бекітті.
Әл-Фараби Аристотель ілімінің тек формалдық қырларымен шектелмей, танымның сезімдік тәжірибемен байланысына, логикадағы терең құрылымдарға, пікірді қарама-қарсы қою арқылы ойды жетілдіру тәсілдеріне мән берді. Осы еңбектері үшін шығыс философтары оны «Ал-му‘аллим ас-сани» — «Екінші ұстаз» деп атады.
Аристотельге жазған түсіндірмелерінің ықпалы
Әл-Фараби Аристотельдің “Категориялар”, “Метафизика”, “Герменевтика”, “Риторика”, “Поэтика”, “Аналитика”, “Топика” сияқты еңбектеріне түсіндірмелер жазды. Кейін Ибн Сина (Авиценна) Аристотельдің ойын әл-Фарабидің түсіндірмелері арқылы терең ұғып, қуаныштан садақа таратқаны жөнінде дерек айтылады.
Негізгі шығармалары және ғылыми мұраның сақталуы
Әл-Фараби өз тарапынан да көптеген іргелі еңбектер жазды. Олардың қатарында “Ғалымдардың шығуы”, “Ғылымдар энциклопедиясы (тізбегі)”, “Кемеңгерлік меруерті”, “Ізгі қала тұрғындарының көзқарасы”, “Музыканың үлкен кітабы”, “Ақылдың мәні туралы” және әлеуметтік-этикалық, философиялық трактаттар бар.
ХХ ғасырдың екінші жартысынан бері Қазақстан ғалымдары да оның мол мұрасын жинап, зерттеп, жүйелеуге белсенді үлес қосты. Қазақстан Ғылым академиясы кітапханасында әл-Фарабидің елуге жуық еңбегі сақталғаны айтылады. Сонымен бірге, соңғы жылдары табылып, университет кітапханаларына тапсырылған қолжазбалар — дербес бір қазына.
Еңбектерінен белгілі үлгілер
- “Алмагеске түсініктеме”
- “Геометриялық сызықтар жасаудың әдістері”
- “Астрология”
- “Китаб әл-мусики әл-кабир” (“Музыканың үлкен кітабы”)
Қолжазбалардың көшірмелері мен сирек нұсқалары әр елдің кітапханаларында сақталып, бүгінге дейін зерттеліп келеді.
Шәкірттері, ықпалы және мәдени байланыстар
Әл-Фарабидің ғылымдағы дәстүрін жалғастырған шәкірттері көп болды. Солардың ішіндегі ең белгілісі — Орта Азияның ұлы ғалымы Әбу Әли ибн Сина (Авиценна). Кейінгі шығыс ғалымдары оларды кейде “Қос Фараби” деп те атайды. Сондай-ақ Беруни, Бозжани, Омар Һайям сияқты ғалымдардың әл-Фараби ілімімен сабақтас ой өрбіткені де жиі айтылады.
Орта ғасырларда Оңтүстік Қазақстан қалалары көшпелі және отырықшы халықтарды байланыстыратын буын қызметін атқарды. Ұлы Жібек жолы Мерв, Самарқанд, Бұқара, Чач (Ташкент) сияқты орталықтарды Тараз, Исфиджаб, Отырармен жалғап, экономикалық әрі мәдени алмасуға кең мүмкіндік жасады. Археологиялық зерттеулер бұл ықпалдастықтың VI–VII ғасырлардан бастап-ақ орныққанын көрсетеді.
Фараби іліміндегі бақыт ұғымы
Фарабидің пайымдауынша, бақыт — абсолюттік игілік. Адамдар өмірдің мақсаты ретінде ақша, атақ сияқты дүниелерді жиі алға тартады, бірақ бұлар — түпкі өлшем емес. Шынайы бақытты адам сыртқы күш арқылы емес, теориялық ақыл-парасат арқылы ғана дұрыс тани алады. Бақытты дұрыс түсінетіндер — данышпан адамдар.
Әл-Фарабидің “Фусул ал-мадани” (“Мемлекет қайраткерінің нақыл сөздері”) еңбегінде: адам ғылымға тосқауыл жасайтын мемлекеттен кетіп, ғылым өркен жайған елде тұруға тиіс деген ой айтылады.
Мұраны ұлықтау және бүгінгі зерттеулер
Әл-Фарабидің қолжазбалары әлемнің көптеген кітапханаларына тараған. Әртүрлі елдің ғалымдары оның мұрасын зерттеп, жүйелеп, жариялауды жалғастырып келеді. Қазақстанда да әл-Фараби еңбектерін қазақ және орыс тілдерінде басып шығару, ғылыми айналымға енгізу бағытындағы жұмыстар жүргізілуде.
1975 жылы Мәскеу мен Бағдадта әл-Фарабидің туғанына 1100 жыл толуына арналған халықаралық мерейтой өтті. Республикадағы бірқатар оқу орындарына әл-Фараби есімі беріліп, оның ғылыми-рухани мұрасын дәріптеу ісі жалғасып келеді. 1991 жылы Алматы мен Шымкентте өткен “Фараби оқулары” аясында рухани мұра, мәдени байланыс және өзара ықпал мәселелері талқыланды.
Түйін
Әл-Фараби — белгілі бір өңірдің ғана емес, адамзат өркениетінің ортақ қазынасына айналған тарихи тұлға. Оның мұрасы ғылым мен мәдениеттің бірлігін, ақыл мен ізгіліктің құндылығын бүгінге дейін айқын көрсетіп келеді.