Құқықтың тарихи типтері

Құқықтың заңды типологиясы: мәні және зерттеу тәсілдері

Құқықтың заңды типологиясы — қоғамның экономикалық, материалдық базисімен байланыста нормативтік актілердің мазмұнын топтастырып, олардың атқаратын қызметтерінің бағытын айқындайтын ғылыми жіктеу.

Неге қажет?

Әртүрлі елдер мен дәуірлердегі құқықтық жүйелердің ұқсастықтары мен айырмашылықтарын жүйелі түрде түсіндіруге көмектеседі.

Нені айқындайды?

Құқықтың мазмұны, нысаны, функциялары, тарихи өзгерісі және құқықтық жүйелердің өзара байланысы.

Формациялық тәсіл: марксистік түсіндіру және оның шектеулері

Марксистік теория құл иеленушілік, феодалдық және буржуазиялық формациялардағы құқық пен мемлекеттің мазмұнын, типін және түрін түсіндіруде тарихи тұрғыдан маңызды үлес қосты. Алайда XIX ғасырдың ортасынан бергі кезеңді толықтай марксистік үлгімен түсіндіру қиын: бұл дәуірде буржуазиялық құқық пен мемлекеттің мазмұны мен нысаны елеулі өзгеріске ұшырады, либерал-демократиялық саяси жүйелер қалыптасты, құқықтар мен бостандықтардың институттары күшейді.

Маңызды ескерту

Марксистік теория кейбір социалистік елдерде догмаға айналып, құқық пен мемлекетті ғылыми тұрғыдан икемді талдауға кедергі келтірді. Соған қарамастан, өткен формациялардың тарихын зерттеуде және қоғам дамуының объективтік заңдылықтарын түсіндіруде оның ғылыми маңызы сақталады.

Формациялық типологиядағы үш тарихи түр

Көне дәуірдегі құқық

1-тип

Египет, Үндістан, Қытай, Персия, Греция, Рим секілді мемлекеттердегі құл иеленушілік құқық. Құлдар адам ретінде танылмай, толықтай қожайынның меншігі саналды; сатып алу, айырбастау мүмкін болды.

Құқық үстем топтың экономикалық-саяси мүддесін қорғайды.
Жеке меншікке қол сұғу қатаң жазаланды.

Феодалдық құқық

2-тип

Нормалары үстем тап — феодалдар мен помещиктердің мүдделерін заңға айналдырып, жер-су мен өндіріс құралдарына феодалдық жеке меншікті сақтауға қызмет етті.

Қоғам сословиелік құрылымға бөлінді; құқықтар тең болмады.
Діни ережелер құқықта маңызды орын алды.

Буржуазиялық құқық

3-тип

Мақсаты — капиталистік қоғамның мемлекеттік құрылысын және үстем тап — буржуазияның мүддесін құқықтық тұрғыдан бекіту. XIX ғасырдың ортасына дейін бұл үлгі кең тарады.

Жеке меншік негізгі құқық ретінде танылады.
Заң алдындағы теңдік жарияланғанымен, тәжірибеде шектеулер болды.

XIX ғасырдың ортасынан кейінгі өзгеріс

Ғылыми-техникалық прогресс дамыған капиталистік елдерде либерал-демократиялық институттардың орнығуына ықпал етіп, жеке адамның бостандықтары мен құқықтарының кеңеюін жеделдетті.

Цивилизациялық тәсіл: мәдени-рухани фактордың рөлі

Цивилизациялық бағыт құқық пен мемлекеттің типтерін түсіндіруде тек экономикалық базистің өзгеруі жеткіліксіз деп есептейді. Құқықтың жаңаруы үшін қоғамның мәдени-рухани жүйелері, саяси институттары және қоғамдық сананың сапалық деңгейі де өзгеруі керек. Бұл көзқарасты көптеген заңгер-ғалымдар қолдайды.

Уолт Ростау ұсынған даму сатылары

Әлем елдері экономикалық даму деңгейіне қарай бес түрге бөлінеді. Осы сатыларға сәйкес құқық пен мемлекеттің типтері де өзгеріп отырады.

1) Үйреншікті (дәстүрлі) қоғам

Экономикада ауыл шаруашылығы басым.
2) Өтпелі кезең қоғамы

Өндіріс біртіндеп қалыптаса бастайды.
3) Даму деңгейі төмен қоғам

Техника өндірісте және ауыл шаруашылығында қолданыла бастайды.
4) Дамушы елдер қоғамы

Техника қоғамдық өмірдің көп саласына кеңінен енеді.
5) Дамыған елдер қоғамы

Ғылыми-техникалық прогресс арқылы қарқынды даму жүреді.

Дамыған қоғамдағы құқық түрлері

Ростау дамыған елдердегі мемлекеттілік пен құқықты технологиялық, индустриялық және постиндустриялық үлгілерге жіктейді.

А. Тойнби көзқарасы

Мемлекеттердің саяси, экономикалық, мәдени-әлеуметтік, географиялық және өзге де ұқсастықтарына сүйене отырып, заңды типологияны жиырмаға дейін түрге бөлуге болады деген пікір айтылады.

Түйін

Құқықтың заңды типологиясын ғылыми тұрғыдан дәл түсіну үшін формациялық және цивилизациялық тәсілдерді біріктіре зерттеу маңызды.

Хронологиялық типология және құқықтық жүйе ұғымдары

Хронологиялық жіктеу

Құқықтың хронологиялық типологиясы да қолданылады: көне дәуір құқығы, орта ғасыр құқығы, жаңа дәуір құқығы және қазіргі заман құқығы. Әр дәуір өзіне тән әдіс-тәсілдер арқылы құқықтың мазмұны мен нысанын, түрлері мен типтерін айқындайды.

Құқық жүйесі

Бір елдің нормативтік актілерін сала-салаға бөліп, ішкі құрылымын жүйелеу.

Құқықтық жүйе

Ұлттық көлемде барлық нормаларды біріктіріп, қағидалары мен функцияларын, мазмұндық ерекшеліктерін талдау.

Құқықтық жүйе элементтері

Заң ғылымы, құқықтық түсініктер және құқықтық әдіс-тәсілдер.

Қазіргі маңызы

XX ғасырда құқықтық жүйелер саны едәуір өсіп, екі жүзге жуықтады. Осындай әртүрлілікті түсіндіру үшін типологияның ғылыми мәні артты.

Типологияның міндеті және жіктеудің негізгі бірліктері

Типология — заңдарды немесе құбылыстарды белгілі бір белгілерінің ортақтығына қарай жіктеу. Оның негізгі міндеті — дүниежүзіндегі көпқырлы құқықтық жүйелердің тарихи дамуын, саяси және ұлттық ерекшеліктерін ескере отырып, оларды ғылыми жүйеге түсіру.

Құқықтық типологияны қалыптастыратын құбылыстар

1) Ұлттық құқықтық жүйе

Белгілі бір елдің шеңберінде экономикалық, саяси, тарихи және ұлттық ерекшеліктерге сүйеніп қалыптасатын жүйе. Ол қоғамның рухани мәдениетімен, әдет-ғұрпымен және салт-дәстүрімен өзара сабақтасып дамиды.

2) Құқықтық «семья»

Құқықтық нормалардың мазмұнына қарай жүйелеу. Мұнда бір немесе бірнеше дәуірдің нормалары қамтылуы мүмкін. «Семьялық» жүйелеудің негізгі компоненттері:

құқық жүйесі
құқықтық тәжірибе
құқықтық сана

3) Құқықтың тарихи типтері

Қоғамның экономикалық, саяси және рухани-мәдени бірлестіктері арқылы қалыптасатын құқықтық жүйелердің тарихи үлгілері. Марксизм құқық түрлерін таптық құрылыс және экономикалық жағдайлармен байланыстырып, құлиеленушілік, феодалдық, буржуазиялық және социалистік түрлерді атап өтеді. Ал кең тараған ғылыми ұстаным құқықтың өзгеруіне тек экономикалық базистің ауысуы жеткіліксіз, қосымша саяси және мәдени негіздердің жаңаруы қажет екенін көрсетеді.

4) Тарихи типтердің жинақталған қорытындысы

Құқықтың тарихи төрт ірі түрі ретінде: ежелгі дәуір, орта ғасырлар, жаңа дәуір және қазіргі заман құқық жүйелері аталады.

5) Ғаламдық құқықтық типология

Қазіргі кезеңде дүниежүзілік ауқымда құқықтық жүйелердің бірлестігі мен дербестігін зерттеп, олардың үйлесімді дамуына ғылыми негіз жасауға бағытталады. Негізгі бағдар — әлемдік қоғамның саяси-экономикалық дамуын жақындастыру.

Айқындалатын төрт деңгей

әлемдік деңгейде қолдануға болатын ұлттық құқықтық жүйелердің ортақ нышандары
бірнеше мемлекеттің интеграциясы аясында қолданылатын ортақ белгілер
құқықтық «семья» шегіндегі ортақ өлшемдер
тек ұлттық шеңберде дамитын құқықтық ерекшеліктер

Қазіргі үрдістер және жалпы қорытынды

Қазіргі заманда ұлттық құқықтық жүйелер объективті прогрестік бағытта дамып, соған сәйкес заңды типологияның мазмұны да жаңарып келеді. Бұл өзгерістердің негізгі бағыттары мыналар:

Әлеуметтік бағдардың күшеюі

Құқықтың басым бағыты халықтың әлеуметтік жағдайын жақсартуға және адамдардың денсаулығын қорғауға бет бұрады.
Жаһандық мәселелердің біріктіруші әсері

Әлемдік проблемалар мемлекеттерді ынтымақтасуға итермелейді; құқықтық жүйелер өзара ықпалдасып дамиды.
Құқықтық мемлекеттің әмбебап мақсатқа айналуы

Құқық үстемдігі мен адам құқықтарын қорғауға негізделген мемлекетті қалыптастыру дүниежүзілік мүдде деңгейіне көтерілді.

Қорытынды

Заңды типология — әлемдік құқықтық құбылыстарды көпаспектілі және көпқырлы жіктеп талдаудың алғышарты. Философиялық тұрғыдан ол құқықтың тарихи типтерінің өзара байланысын, құқықтық «семьялардың» маңызын және ұлттық құқықтық жүйелердің бірлігін көрсетеді. Сондықтан құқықтың мазмұны жаңаруы үшін тек экономикалық базистің өзгеруі жеткіліксіз; қоғамның мәдениеті мен рухани санасының да дамуы қажет. Қазіргі ғылыми ортада цивилизациялық тәсіл кең қолдау тауып, қоғамның мәдени деңгейін және адам санасын құқықтық дамумен бірге қарастырады.