Кеңес дәуірінде таптарға бөліну жойылып, мектеп демократизацияланды, мектеп шіркеуден бөлініп, мектептегі оқыту ісі қайта құрылды

Бұл кезеңде формалистік өнер қайраткерлері көркемдік білім беру ісіне елеулі зиян келтірді. Көркемсурет академиясында гипстен жасалған антикалық құймалар алынып тасталып, музей бұзылды, ал сурет салудың теориясы мен әдістемесінде бейберекет ахуал қалыптасты.

1921 жылы шыққан, бірыңғай еңбек мектебіне арналған бейнелеу өнерін оқыту бағдарламасында ғылыми тұрғыдан маңызды қателіктер жіберілді. Бағдарламаның негізіне бейнелеу өнерінің «сауаттылығын» қалыптастыру емес, шығармашылық қабілетті біржақты дамыту идеясы алынды. Соның салдарынан 1920-жылдардың алғашқы кезеңінде көптеген мектептерде балаларды дұрыс сурет салуға жүйелі түрде үйрету жолға қойылмады.

1923–1925 жылдары енгізілген комплексті бағдарлама жағдайды одан әрі күрделендірді. Бағдарламаны жақтаушылар балалар құбылыстарды әр пәнге тән жеке жүйелер бойынша бөліп қабылдауға қиналады деп санады. Сондықтан оқу мазмұнын «өмірдегідей» тұтас тақырыптарға біріктіру қажет деген ұстаным кең тарады.

Мемлекеттік ғылыми кеңес бағдарламаларында мұндай тақырыптар «Деревнядағы күзгі жұмыс», «Біздің қала», «Денсаулықты сақтау» сияқты бөлімдерге бөлінді. Осы тақырыптар бойынша бақылау ұйымдастырылып, әңгіме жүргізілді, иллюстрациялық жұмыстар орындалды, оқулықтардағы мақалалар оқылды және қоғамдық пайдалы жұмыстар атқарылды.

1920-жылдардағы суретті оқыту әдістемесіне қатысты талдаулар әртүрлі бағытта жүргізіле бастады. Солардың ішінде «еркін тәрбие» теориясының көрнекті өкілдерінің бірі — А.В. Бакушинский. Ол балалар шығармашылығын зерттеуге дарынды зерттеушілерді біріктірген өнертанушы ретінде танылғанымен, оның қызметінде үлкен әдістемелік қателіктер болды.

Бакушинский баланың шығармашылық әрекетіне санадан тыс факторлар әсер етеді деп сендірді және педагог баланың алғашқы шығармашылық іс-әрекетіне барынша аз араласуы керек деді. Оның пікірінше, баланың көркемдік қиялы мен еркіне толық еркіндік берілуі тиіс.

Бұл ойды мектеп тәжірибесінде суретші-футуристер жалғастырып, оқушыларды өнердің ережелері мен заңдылықтарымен таныстырудың қажеті жоқ деп түсіндірді. Олар бейнені дәл салу міндетті емес, тіпті зиянды; перспективаны үйрету қажет емес; бала сызықты «қисық» сала берсін — қисық сызықтың өзі көңіл күйді жеткізеді деп есептеді.

1931 жылы жарияланған бағдарлама оқу материалдарының мазмұнын және суретті оқыту әдістерін жаңаша анықтады. Оның өзегіне нұсқаға қарап сурет салу енгізілді. Сонымен қатар тақырып бойынша сурет салу және сәндік сурет салу да бағдарлама құрамына енді.

Өнер туралы әңгімеге маңызды орын берілді: мұндай әңгімелер оқушыларды бейнелеу өнері шығармаларымен таныстыруы тиіс болды. Дегенмен, Кеңес дәуірінде суретті оқыту әдістемесі бірқалыпты дамыған жоқ — ол үнемі пікірталас пен тартыс жағдайында жүрді.

Суретті оқытудың жаңа әдістемесінің қалыптасуында 1933 жылы ұйымдастырылған балаларға көркемдік тәрбие берудің орталық үйінің, әсіресе оның Көркемдік-әдістемелік кеңесінің рөлі ерекше болды. Бұл орталық негізінен сыныптан және мектептен тыс жұмыстармен айналысса да, балалардың көркемдік тәрбиесіне қатысты мәселелерді жүйелі түрде қарастырған бірегей ғылыми-әдістемелік орталыққа айналды.

ХХ ғасырдың 1940-жылдары сурет мектебі реалистік суреттің берік арнасына түсті. Суретті оқытудың дұрыс принциптері мен әдістері орнығып, оқулық сурет мәселелерін терең ғылыми негізде шешу қажеттігі айқын көріне бастады.

Әрі қарай дамуға жаңадан ашылған РСФСР Педагогика ғылымдары академиясы (1943) және КСРО Көркемсурет академиясы (1947) зор ықпал етті. 1944 жылы РСФСР Педагогика ғылымдары академиясы жанындағы Педагогика теориясы мен тарихы институтында эстетикалық тәрбиенің арнайы кабинеті құрылып, кейін (1947) оның негізінде көркемдік тәрбиенің ғылыми-зерттеу институты ашылды.

Институт қызметкерлері балалар шығармашылығын ғылыми тұрғыдан зерттеп, мектеп бағдарламаларын әзірледі, мұғалімдерге арналған әдістемелік нұсқаулар дайындады. Осы кезеңде суретті оқыту әдістемесінің теориялық мәселелерімен көптеген мамандар жүйелі айналыса бастады.

ХХ ғасырдың 1950–1960-жылдары оқыту әдістемесінің теориясын байытқан ғылыми зерттеулер көбейді. Бұл жұмыстар сурет әдіскерлеріне өз мәселелерін сауатты шешуге бағыт берді.

1950-жылдары мектептегі әдістемелік жұмысты реттеу үшін арнайы оқулық әзірлеу идеясы қалыптасты. Бұған дейін орта мектептерге арналған сурет оқулығы Ресейде де, шетелде де жүйелі түрде болмаған. 1957 жылы Н.Н. Ростовцевтің 1–2 сыныптарға арналған оқулықтары, 1961 жылы 3–4 сыныптарға арналған оқулықтары шықты. Олардың негізіне оқытудың алғашқы басқышында балаларды нұсқаға қарап сурет салуға үйрететін П.П. Чистяков жүйесі алынды.

1960-жылдардың басынан бастап эксперименттік оқулықтар тұрақты түрде шыға бастады. Авторлар қатарында В.В. Колокольников, Е.Е. Рожкова, Е.Л. Херсоньская, С.А. Федоров, М.Н. Семенова, Л.Л. Макоед және басқа зерттеушілер болды.

Осы жылдары мектептегі бейнелеу өнерін оқыту әдістемесінің теориялық мәселелеріне арналған бірқатар еңбектер жарық көрді: В.В. Алексееваның «Мектептегі бейнелеу өнері», В.С. Шербаковтың «Бейнелеу өнері: оқыту және шығармашылық», А.Г. Шиманскаяның «Мектептегі перспективалық сурет», Г.И. Орловскийдің «Сурет мұғаліміне көркемдік білім беру».

1970 жылы бейнелеу өнерін оқытудың мақсаты мен міндеттері нақты айқындалып, оқу материалдарының мазмұны жүйеленген жаңа оқу бағдарламасы толықтырылып қайта бекітілді. Бағдарламада эстетикалық тәрбие беру міндеттері кеңейтіліп, кеңес суретшілерінің және бұрынғы ұлы суретшілердің шығармашылығымен таныстыруға басымдық берілді. Осыған байланысты бұрынғы «сурет» пәнінің орнына жаңа оқу пәні — «бейнелеу өнері» пәні қалыптасты.

Сонымен қатар бастауыш сынып төрт жылдық білім беруден үш жылдыққа көшірілді, жекелеген пәндерді тереңдетіп оқыту мақсатында факультативтік курстар (соның ішінде бейнелеу өнері бойынша) ұйымдастыру сияқты жаңалықтар енгізілді. Бұл өзгерістер мұғалімнен әдістеме мен педагогиканың жалпы қағидаларын терең меңгеруді, жүйелі әрі тыңғылықты дайындықты талап етті.