Қазақстандағы инфляцияның процесін болжау
Экономиканың өз заңдылығы бар. Ол да адам тәрізді: қалыпты жағдайда дұрыс «тыныс алады», қарқынды алға басады, тіршілік ретімен жүреді. Ал адамның қызуы көтерілетіні сияқты, экономиканың да «қызуы» көтеріледі.
Денсаулық әлсірегенде алғашқы белгі кейде жай ғана түшкіру болуы мүмкін. Бір-екі түшкіруі мықты ағзаға әсер етпегенімен, белгі қайталанып, қызу көтерілсе, сырқаттың асқынатыны белгілі. Демек, мәселе — кез келген дерттің алдын алу.
Соңғы уақытта инфляция туралы жиі айтылады. Осы тұста табиғи сұрақтар туындайды: инфляция деген не, ол қандай құбылыс, қашан пайда болды?
Экономикалық құбылыс ретінде инфляция бұрыннан бар. Оны ақшаның пайда болуымен бірге туған, әрі ақшаның қызметімен тығыз байланысты үдеріс деп қарастыруға болады. Ұзақ уақыт инфляцияны тек монетарлық құбылыс ретінде түсіндіріп, оны ақшаның құнсыздануы және тауар бағаларының өсуі тұрғысынан ғана сипаттап келді. Қазір де бірқатар шетелдік авторлар инфляцияны экономикадағы бағаның жалпы деңгейінің артуы ретінде анықтайды.
Маңызды түсінік
Инфляция бағалардың өсуі арқылы көрінгенімен, оны тек «таза ақша феномені» деу жеткіліксіз. Ол — нарықтық шаруашылықтың әртүрлі салаларындағы ұдайы өндіріс сәйкессіздіктерінен туындайтын күрделі әлеуметтік-экономикалық құбылыс.
Инфляция көптеген елдер үшін қазіргі экономикалық дамудың ең өткір проблемаларының бірі болып саналады. Бүгінгі инфляция тек бағаның өсуінен ақшаның сатып алу қабілетінің төмендеуімен шектелмейді; ол елдің жалпы экономикалық ахуалымен, теңгерімсіздіктермен де тікелей байланысты.
Инфляцияның түпкі себептері
Инфляцияның бастапқы себептері көбіне ұлттық шаруашылықтың әртүрлі бөліктеріндегі теңгерімсіздіктерден көрінеді. Атап айтқанда:
- жинақтау мен тұтыну арасындағы алшақтық;
- сұраным мен ұсыным теңгерімінің бұзылуы;
- мемлекеттің кірістері мен шығыстары арасындағы сәйкессіздік;
- айналыстағы ақша массасы мен экономиканың ақшаға нақты қажеттілігі арасындағы айырма.
Инфляцияның әлеуметтік-экономикалық зардаптары
Өндіріс пен еңбек ынтасы
Инфляция өндіріс саласына елеулі зиян келтіруі мүмкін. Бағаның тұрақсыздығы күшейген сайын еңбекке ынта төмендеп, ұзақ мерзімді жоспарлау қиындайды.
Тауар тапшылығы және бөлу
Инфляция тауар тапшылығының маңызды факторына айналып, тауар мен азық-түлікті нормалау арқылы бөлу қажеттілігіне әкелуі ықтимал.
Халықаралық қатынастар
Инфляция халықаралық экономикалық байланыстарға әсер етіп, жұмыс күшін ұдайы өндіруді ұйымдастыру тетіктерін әлсіретуі мүмкін.
Көлеңкелі экономика
Тұрақсыздық жағдайында экономикалық қылмыс пен көлеңкелі экономиканың белсенділігі артуы ықтимал.
Қазақстан контексі: тұрақтылық пен жаңа міндеттер
Қазақстан экономикасы жүйелі реформалардың арқасында әртүрлі құбылмалы үрдістерден елеулі кідіріссіз өтіп келеді. Дегенмен жыл өткен сайын ел алдында жаңа меже, жаңа бағдарлар айқындалуда. Президенттің бәсекеге қабілетті елу елдің қатарына ену бастамасы экономикалық әлеуетті жедел жинақтауды талап етеді. Осы ретте инфляцияны тежеу міндеті де өзекті бола түседі.
Саясаттық бағдар
Қаржы жүйесі мен Ұлттық банк алдында инфляция қарқынын бәсеңдету, оның теріс салдарын азайту, нақты айырбас бағамының қажетті икемділігін пайдалану және сонымен бірге экономикалық өсуді ынталандыру міндеттері қойылады.
Халықтың күнкөріс деңгейіндегі айырмашылық ұлғайған сайын ертеңгі күнге алаңдаушылық артады. Үкімет жағдайды қаншалықты бақылауда ұстай алады? Инфляция бақылаудан шығып кетпей ме? Қабылданған шаралар қаншалықты берік? Баға мен айырбас бағамы өз бетінше «ағып» кетпей ме? Қоғамды толғандыратын сауалдардың түйіні осында.