Лирикалық әндердің басты ерекшелігі, оның адамның жеке басына байланысты сүйіспеншілік сезімге негізделуі дер едік
Қазақ лирикалық әндерінің табиғаты
Қазақ халқының терең сүйіспеншілік сезіміне құрылған лирикалық әндері көркемдік келбеті, әуездік құрылысы және жырлайтын тақырыбы тұрғысынан аса салмақты мұра. Олардың арғы дәуірлерден жеткен үлгілері де бар. Мұндай әндердің әуені көбіне қысқа келеді, соған сай өлең шумақтары да ықшам, екі жолдық болып отырады. Сонымен бірге қара өлең өлшеміне құрылған нұсқалары да аз емес.
Басты ерекшелік
Лирикалық әннің өзегі — адамның жеке басына қатысты сүйіспеншілік сезімі. Сондықтан олардың нақты қай кезеңде туғанын дөп басып айту қиын. Ән мазмұны бірде ашық әрі айқын, бірде астарлы ойға құрылып отырады.
«Япур-ай»: табиғаттан ішкі толғанысқа дейін
«Япур-ай» әні жайма-шуақ жаз мезгіліндегі табиғат құбылыстарын нәзік сезіммен суреттеп басталады:
Жас болса жарқыраған көлдің беті,
Көгеріп толқындайды, япур-ай, алыс шеті.
Дірілдеп толқын басқан мөлдір суын,
Шайқайды жас балдай, япур-ай, желдің лебі.
Ал келесі шумақта сол әсер табиғат аясынан асып, сүйген жанның ішкі жан күйі мен толғанысын білдіруге ұласады:
Алтын бу ақ көбіктің бетін жабар,
Судан бу көкке төніп, япур-ай, маржан тағар.
Есіме ақ еркемді алған кезде,
Ақ маржан жылт-жылт етіп, япур-ай, жерге тамар.
Орындау сипаты
Ән бастан-ақ бірқалыпты, созылыңқы әуенмен айтылады: әуелі жоғары шарықтап, кейін төмендеп, баяулап барып аяқталады. Бұл төменгі дыбыстың тұрақтылығына сүйенген халық сазының белгісі.
Құрылымының ықшамдығы
Көне халық әндеріне тән түрде әр екі жол сайын әуен қайталанып отырады. Баяу басталған әуен біртіндеп көтеріледі де, көп ұзамай қайта басылып, бастапқы сезім күйіне оралады. Осы қарапайым құрылым әннің ел арасына кең таралуына ықпал еткен.
«Сусамыр — елдің жайлауы»: әдеп пен тәрбиелік астар
«Сусамыр — елдің жайлауы» соңғы жылдары ел ішінде жиі айтылып жүрген әндердің бірі. Соған қарамастан, оның лирикалық әуезі мен сөз саптауы бұл туындының халықтық болмысын айқын аңғартады:
Айналайын, қарағым, хал жақсы ма,
Сала берме көзіңді әр жақсыға.
Сусамыр бар ма байлауы.
Өлшем мен қайырма
Әннің негізгі шумағы да, қайырмасы да екі жолдан құралады: бірі — 11 буынды, екіншісі — 8 буынды өлшем. Қайырмасы ықшам әрі тұрақты.
Әуені де, мазмұны да кең тынысты дәстүрлі саздардан гөрі ықшам өріледі. Мұнда көшпелі тұрмысқа, халықтың көркем ойлау жүйесіне тән белгілер байқалады. Ән жастарды әсем сезімге бөлей отырып, ел дәстүрі мен әдептен озбауға үндейді. Астарында «ер жігіт қандай болу керек», «сұлу қызға не жарасады» деген тәрбиелік ұғымдар жатқанын аңғарамыз. Бұл — халықтық тәлім-тәрбиенің ән өнеріндегі көрінісі.
«Қоғалы-ай»: қоныс, тіршілік және көне өрнек
Соңғы кездері жиі орындалып, ел арасына кең тараған әндердің бірі — «Қоғалы-ай». Бұл туынды жері шұрайлы, шөбі шүйгін, малға жайлы қонысты және қазақ халқының тарихындағы белгілі бір кезеңнің тыныс-тіршілігін суреттейді. Әуені созылыңқы, қайырмасы сазды әрі әсерлі.
Боз беткейлі, ендеше, боз беткейлі,
Боз беткейден, ендеше, мал кетпейді.
Шөбі жұмсақ, шаруаға жері шүйгін,
Бағаналы Мансарға жер жетпейді.
Өлең өрнегі
Өлең кестесі шалыс ұйқасқа құрылған қара өлең үлгісін еске салады.
Қайталама тәсіл
Әр екі жолдан кейін қайталанатын «қоғалы-ай, қоңыр салқын-ай, малға жай» секілді жолдар әнді толықтап, тұтас ырғақтық тыныс береді. Бұл — халық әндеріне тән көркемдік тәсілдердің бірі.
«Қоғалы-ай» әнінің осындай сипаты оны ғасырлар қойнауынан бүгінгі дәуірге дейін жеткізген тұрақты көркемдік тетік ретінде бағалануға тиіс.