Міржақып Дулатов туралы
Балалық шағы және білім алуы
Міржақып Дулатұлы 1885 жылғы 25 қарашада бұрынғы Торғай облысы, Торғай уезіне қарасты Сарықопа болысында, қазіргі Торғай облысының Жангелдин ауданындағы Қызбел кеңшарында дүниеге келді. Әкесі Дулат ескіше хат таныған, тұрмысы орташа адам болған.
Отбасында білімге ерекше мән берілді: үлкен ұлы Асқарды әуелі ескіше, кейін орысша оқытып, заң қызметіне бейімдеген. Міржақыпты да алдымен ескіше оқытып, екі жылдан соң орысша оқытатын Мұқан Тоқтабайұлы атты мұғалімге береді.
Мектеп жылдары
- 1897 жылы Торғай қаласындағы Ы. Алтынсарин ашқан екі кластық орыс-қазақ мектебіне түседі.
- 1902 жылы мектепті ойдағыдай бітіреді.
- Содан кейін ел ішінде 6–7 жыл бойы бала оқытып, ұстаздық етеді.
Қоғамдық-саяси күреске араласуы
1904 жылы ол қазақ зиялыларының «алтын бесігі» саналған Омбыға келеді. 1905 жылғы революциялық оқиғалар тұсында Қарқаралыдан шеруге қатысушылар қатарында болады. Кейін қазақ Конституциялық-демократиялық партиясының Оралдағы съезіне қатысып, 1906 жылы делегат ретінде Петербургке барады.
Саяси күрескерліктің алғашқы сабағын Омбы мен Қарқаралыда Әлихан Бөкейхан мен Ахмет Байтұрсынұлынан алады. Бұл кезең оның қоғамдық көзқарасын айқындап, ұлт мүддесіне қызмет етудің бағыт-бағдарын бекіте түсті.
Маңызды белестер
1904–1906
Омбыға келуі, 1905 жылғы Қарқаралы оқиғаларына қатысуы және 1906 жылы Петербургке делегат болып баруы.
Қалыптасу ортасы
Ұлттық зиялылармен бірге қызмет етіп, ағартушылық пен саяси күрес тәжірибесін жинақтайды.
Әдеби және публицистикалық мұрасы
1909 жылы Уфа қаласында Міржақыптың тұңғыш жинағы — «Оян, қазақ!» басылып шықты. 1910 жылы қазанда Қазан қаласындағы Каримовтар баспасынан «Бақытсыз Жамал» романы жарық көрді.
Қазақ романының бастауында
Міржақып Дулатұлының әдебиет тарихындағы айрықша еңбектерінің бірі — қазақ романының қалыптасуына жол ашуы. «Бақытсыз Жамал» романы ұзақ жылдардан кейін, 1991 жылы қазақ оқырманымен қайта жүздесті.
Қудалау, абақты және «Қазақ» газеті
Халқының қамын ойлаған еркін ойлы зиялының соңына патша тыңшылары түседі. 1911 жылы Міржақып Дулатұлы Ахмет Байтұрсынұлының артынан Семей түрмесіне қамалып, бір жарым жыл жазасын өтейді. Бостандыққа шыққан соң, елден жер аударылған Ахаңның ізімен Орынборға келеді.
1913 жылғы 2 ақпанда Ахмет Байтұрсынұлымен бірлесіп «Қазақ» газетін шығарады. Бұл басылым бүкіл қазақ зиялылары сүйіп оқитын мінберге айналды.
Газет туралы ескерту
Бастапқы мәтінде «Қазақ» газетінің 1978 жылға дейін шыққаны айтылған. Тарихи деректерде газет 1918 жылға дейін шыққаны жиі көрсетіледі. Бұл бөлімде сөйлем құрылымы түзетіліп берілді, бірақ нақты мерзімді анықтау үшін дереккөзді нақтылау қажет.
Кеңестік кезең: қызметі және еңбектері
Кейін Алаш әскеріне жасақ жинау ісіне араласып, жорыққа да қатысады. 1920 жылы Ташкентке келіп, Түркістан республикасының органы болған «Ақ жол» газетіне қызметке тұрады. Алаштан бас тартқанымен, көсем ретінде қудалаудан құтыла алмайды.
Семейге келіп, бір жыл облыстық сотта судья болып істейді. 1922 жылы қамауға алынады. Сол жылы екі бөлімнен тұратын «Есеп құралы» атты оқу құралын жазып, Ташкентте шығарады. 1924 жылы Орынборда екі жылдық «Қирағат кітабын», ал Қызылордада «Есеп құралының» жаңа басылымын жариялайды.
Соңғы жылдары
Шығармашылық кемел шағында Міржақып Дулатұлы сталиндік қуғын-сүргіннің, соның ішінде Голощекин саясатының озбырлығына ілігеді. 1928 жылы қайта тұтқындалады. 1930 жылы ОГПУ коллегиясының үкімімен өлім жазасына кесіліп, кейін жаза 10 жыл абақтыға ауыстырылады.
Қайтыс болуы
1935 жылы 5 қазанда, елу жасқа толуына бір ай қалғанда, Ақтеңіз–Балтық каналы бойындағы Сосновец станциясында лагерь лазаретінде ауыр науқастан қайтыс болды.
Мұрасының мәні
Міржақып Дулатұлы — ұлт санасын оятуға күш салған ағартушы, қазақ баспасөзінің дамуына үлес қосқан публицист, әрі қазақ романының бастаушылардың бірі. Оның өмірі мен еңбегі ХХ ғасыр басындағы қазақ зиялыларының тағдыры мен күресін жинақтап көрсетеді.