Қазақша рефераттар

Музыка тілі - басқа өнердің салаларымен салыстырғанда күрделі тіл

Өнердің мәні және синкреттік бастау

Өнер — өмір шындығын көркем бейнелер арқылы жеткізетін адам әрекетінің ерекше формасы. «Өнер алды — қызыл тіл» деген халық даналығы өнерпаз қауымның дәстүрлі қағидасына айналған.

Негізгі ұғым

Ерте дәуірлерде ән, өлең және би бөлінбей, біртұтас күйде өмір сүрді. Бұл құбылыс өнердің біртұтастығы немесе синкреттік белгісі деп аталады.

Ұзақ уақыт бойы бұл із қазақ халқының бақсылық дәстүрінен XIX ғасырға дейін көрініс тауып келді: бақсы бір мезетте әрі әнші, әрі ақын, әрі биші болды. Ол қобыздың сарынына қосылып ән салып, би билеп, бір өзі бірнеше өнер түрін қатар атқарды.

Уақыт өте өнер дамып, жетіліп, жіктеле түсті: ән, би, өлең жеке-жеке өнер саласы ретінде қалыптасты. Белгілі бір салаға маманданған орындаушылар пайда болып, өнердің әр тармағы кәсіби сипат ала бастады. Сол салалардың бірі — музыка өнері.

Музыканың тілі: дәуір үні мен адам сезімі

Әрбір дәуірдің, әрбір тарихи кезеңнің өз үні, өз әуені, өз мақамы болған. Сол сипатына қарап, кез келген әннің туған кезеңін дәл шамалап тануға болады.

Әуезділік және өміршеңдік

Музыканың маңызды қасиеттерінің бірі — әуезділігі, әсерлігі, көркемдігі. Уақыт сынынан мүдірмей өтіп, бүгінге жеткен халық әндерінің басым бөлігіне осы белгі тән.

Неліктен үздік саз ғана сақталды?

Жазба мәдениеті орнықпаған дала жағдайында ел жадында ұзақ сақталатын дүние — тыңдаушыға терең әсер ететін, көркем әрі әуезді саз болды.

Музыканың мәнін түсіну үшін табиғат құбылыстары мен өмір шындығының музыкалық дыбыстар арқылы қалай бейнеленетінін аңғару маңызды. Музыка тілі — басқа өнер түрлерімен салыстырғанда күрделі: ой мен оқиға сазды дыбыстар арқылы беріледі.

Музыка өнерінің айрықша күші

Музыканың ерекшелігі — сөз бен тіл толық жеткізе алмайтын адамның жан дүниесіндегі құбылыстарды, нәзік сезімдерді дыбыс арқылы бере алуында. Музыка таза эмоцияға әсер етіп, адамның қиялы мен көңіл күйін терең қозғалысқа түсіреді.

XX ғасырдың 20–40 жылдары: мәдени саясат және кәсіби білімнің іргесі

XX ғасырдың 20-жылдарынан бастап мәдени-ағарту жұмысы мемлекеттік саясат деңгейіне көтерілді. Негізгі бағыттар ретінде сауаттылықты арттыру, бұқараны ағарту, сондай-ақ мектеп жүйесі арқылы оқушы жастарға музыкалық-эстетикалық және көркем тәрбие беру көзделді.

Жаңа қоғамға — жаңа маман

Жаңа қоғам құрылысы тек экономикалық және саяси өзгерістермен шектелмей, мәдениет пен өнердің жаңа типін және соған сай білім беру жүйесін қалыптастыруды талап етті. Колониялық кезеңнен қалған кадр тапшылығын еңсерудің негізгі жолы — халық арасынан жаңа ұлттық интеллигенцияны өсіру болды.

Күләш Байсейітова, Жүсіпбек Елебеков, Ғарифолла Құрманғалиев сияқты әншілер мен Шара Жиенқұлова секілді бишілердің ізін жалғайтын дарынды жастарды тауып, өнерге баулитын, жүйелі білім беретін орта қажет болды.

1930-жылдары Қазақстанда кәсіптік өнердің дамуына жағдай жасалып, мәдениет пен өнер саласында алғашқы оқу орындары ашылды. Театр, бейнелеу өнері, хореография бағыттары бойынша алғашқы училищелер құрылды; қазақ драма театрлары, қуыршақ студиясы, қазақ филармониясы, халық аспаптар оркестрі жұмысын бастады.

Орталық оқу орындарына жол

Қазақ ССР халық ағарту комиссариаты дарынды актерлер мен музыканттарды орталық театралдық және музыкалық оқу орындарына жіберу туралы шешім қабылдады: Ленинградтағы сахна өнері институтында, Мәскеу театр комбинатында және Мәскеу консерваториясының жұмысшы факультетінде қазақстандық өнерпаздар білім алды.

1929 жылы Қазақ драма театры Қызылордадан Алматыға көшірілді. Театрдың қалыптасуына Ж.Шанин, Қ.Байсейітова, Қ.Жандарбеков, А.Исмаилов, А.Тоқпанов, Ш.Айманов, С.Естемесова, Ә.Мамбетов және басқа да тұлғалар үлес қосты. Осы ортадан Қ.Қуанышбаев, С.Қожамқұлов, Х.Бөкеева, С.Майқанова, Е.Өмірзақов және көптеген танымал актерлер өсіп шықты.

Опера, балет және музыкалық білім: институционалдық серпін

Ұлттық театрдың табысты жұмысы, кәсіптік драма өнерінің орнығуы сахна шеберлігі мектебінің қалыптасуына ықпал етіп, халық музыка театрының құрылуына негіз болды.

Абай атындағы опера және балет театры

1937 жылы музыкалық театр өз сахнасында бірнеше опералық қойылымды табысты ұсынып, театрға Абай атындағы Мемлекеттік академиялық опера және балет театры атағы берілді. Бұл театр көптеген көрнекті әншілер мен сахна шеберлерін тәрбиеледі.

  • Б. Брусиловский — «Қыз Жібек»
  • А. Жұбанов, Л. Хамиди — «Абай»
  • М. Төлебаев — «Біржан — Сара»
  • П. Чайковский — «Аққулар көлі» (балет)

20–30-жылдары кәсіптік музыка өнерінің дамуындағы басты ерекшелік — музыкалық мәдени мекемелердің, театрлардың және оқу орындарының қатар құрылуы. 1930–1940 жылдары музыкалық білім беруде түбегейлі өзгерістер басталды: А.Жұбановтың «Әліп би» («Музыкалық әліппе») атты оқу құралы жарық көрді. 1950 жылдан бастап оқу-әдістемелік еңбектердің сапалы легі көбейіп, білім жүйесінде жаңа деңгейге көтерілу байқалды.

Музыкалық училище

1932 жылы Алматыда П.Чайковский атындағы музыкалық училище ашылды. Мұнда фортепиано, шекті аспаптар, хор дирижерлеу, ән айту, музыка теориясы мамандықтары бойынша күндізгі және сырттай бөлімдерде мамандар даярланды.

Хореография, бейнелеу және қолданбалы өнер: дәстүрден кәсіби мектепке

Қазақтар XX ғасырдың бас кезінде көшпелі өмір салтын едәуір сақтаған халықтардың бірі болды. Бұл көпғасырлық ырғақ тілде де, көркем шығармашылықта да ұзақ уақыт сақталды. Эпос, фольклор, ән, музыка, би, декоративті-қолданбалы және бейнелеу өнері, сәулет ескерткіштері — барлығы кеңістік пен уақыттағы қозғалысқа негізделген өзіндік ерекшелікті танытты.

Халық биі және өрнек

Қазақ халық биінің бастауын зерттеушілер би дәстүрінің декоративті-қолданбалы өнермен тығыз байланысын атап көрсетеді. Би құрауда өрнек ерекше мәнге ие болды.

Билеу өнері қарапайым түрлерден біртіндеп жетілген сахналық формаларға өтіп, күрделі жанрлардың бірі — балет спектакліне дейін дамыды. Балет өз бойына әнді, бейнелеу өнерін, драматургияны біріктірді; мұның бәрі хореографиялық тұтастыққа бағынады.

Хореографтарды даярлау

Алматы хореографиялық училищесі мамандандырылған, талантты хореографтарды даярлауда үлкен рөл атқарды. Оқу орнының қалыптасуында Г.Уланова, А.Селезнев сияқты көрнекті тұлғалардың ықпалы болғаны айтылады.

Көркем білім және эстетикалық тәрбие

Педагогикалық институттарда көркем-кескін факультеттерінің ашылуы оқушыларға эстетикалық тәрбие беруге және бейнелеу өнері бойынша сапалы білім ұсынуға мүмкіндік туғызды. Болашақ мұғалімдерді даярлауда қазақтың ұлттық бейнелеу өнері тәсілдерін меңгерту маңызды міндет ретінде қарастырылды.

Соғыс жылдарынан кейінгі кезең және инфрақұрылымның кеңеюі

Алғашқы бесжылдықтың соңына қарай Қазақстанда 20 театр (оның ішінде 7 қазақ театры), 5 театр студиясы, қазақ филармониясы және халық аспаптар оркестрі жұмыс істеді. Соғыс жылдарындағы эвакуация мен көші-қон жағдайында кадрмен қамту әрекеті күшейіп, әртүрлі халықтардың мәдениеті өзара байи түсті.

Алайда реэвакуациядан кейін білім беру мен мәдениет жүйесін ұлттық негізде орнықтыру мәселесі қайтадан өзекті болды. 1947 жылдан бастап мәдениет пен өнер саласындағы жоғары оқу орындарын қолдаудың жаңа бағыттары жарияланып, 1950-жылдары педагогикалық жоғары оқу орындары жанынан музыкалық, көркемсурет-графика, кітапхана факультеттері ашылды. Алматыдағы Қазақ қыздар педагогикалық институтында музыкалық-педагогикалық (1968) және кітапханашылық (1956) факультеттер жұмыс істей бастады.

Нәтиже: ұлттық кадр мәселесінің шешілуі

Мемлекеттік қолдаудың мақсатты саясатының арқасында 1960-жылдардың басына қарай мәдениет пен өнер саласында ұлттық мамандар даярлау мәселесі едәуір дәрежеде шешілді. Оқу орындары түлектерінің ұлттық құрамы жақсарып, кәсіби инфрақұрылым кеңейді: бір жоғары оқу орны (Мемлекеттік консерватория) және көптеген орта арнаулы оқу орындары, музыкалық училищелер мен мектептер қалыптасып, тұрақты жұмыс істей бастады.

Өнер саласындағы кәсіби білім беру теориясы мен мектептердің дамуына Т.Жүргенов, Қ.Жұбанов, С.Көбеев, С.Мендешев, И.Сембаев, С.Сыдықов, Т.Тәжібаев сияқты ғалымдар мен қоғам қайраткерлері үлес қосты. Музыкалық-эстетикалық тәрбиенің ерекшеліктері де қазақстандық зерттеушілер тарапынан жүйелі қарастырылды.

Пайдаланылған әдебиеттер

  1. Өтемісов Ж. Өнер әлемі. Алматы: Эверо, 2007. 156 б.
  2. Момынұлы П. Қазақ музыкасының қысқаша тарихы. Алматы: Өнер, 2002. II том. 206 б.
  3. Өтемісов Ж. Ұлттық өнер – тәрбие көзі. Алматы: МерСал, 2005. 84 б.
  4. Қорқыт ата. Энциклопедиялық жинақ. Алматы: Ғылым, 2000. 112 б.