Қазақстанда бір әлеуметтік жағдайдан вертикальды жоғары бағытта екінші әлеуметтік жағдайға ауысу қарқыны төмен
Қазақстандағы әлеуметтік стратификация және әлеуметтік мобильділік
Нарықтық экономика меншік түрлерінің алуан болуын талап етеді. Бұл өзгеріс Қазақстанның әлеуметтік құрылымына елеулі ықпал етті: қоғамдық меншікті жекешелендіру үдерісі күшейіп, меншік қатынастары қайта құрылды. Соның нәтижесінде қоғамдағы қабаттар мен топтардың қалыптасуы, сондай-ақ олардың бір-біріне ауысу динамикасы айқын көріне бастады.
Фокус
Қоғамдағы теңсіздік пен әлеуметтік орын ауыстыру (мобильділік) факторларының өзара байланысы.
Негізгі сұрақ
Нарықтық қатынастар күшейген кезеңде қандай топтар қалыптасты және мобильділіктің негізгі арналары қалай өзгерді?
Меншік қатынастары және жаңа әлеуметтік топтардың қалыптасуы
Жекешелендіру және экономиканың бөлшектенуі меншік нысандарының көбеюіне алып келді. Қазіргі кезеңде жеке, корпоративтік, акционерлік, ұжымдық, сондай-ақ жартылай жеке және жартылай мемлекеттік сияқты аралас типтер орныға бастады.
Орта және шағын мекемелерге, сауда үйлеріне, мейрамханаларға, дүкендерге, әртүрлі акционерлік қоғамдарға иелік ететін жаңа иелер пайда болды. Меншік иелері табы толық қалыптасу үстінде болғандықтан, олардың сандық көлемін нақты көрсету әзірге қиын. Дегенмен, Қазақстанда ірі, орта және шағын кәсіпкерлікпен айналысатын бизнес қауымы қалыптасып келе жатқаны байқалады.
Кәсіпкерліктің қоғамдағы орны
Кәсіпкерлік — заңды әлеуметтік-экономикалық құбылыс. Ол қоғамның ілгерілеуіне әсер етіп, елдің экономикалық, саяси және әлеуметтік тұрақтануында маңызды рөл атқарады.
Қазақстандағы бизнесмендер: К.А. Сағадиев ұсынған жіктеу
Академик К.А. Сағадиев Қазақстандағы бизнесмендерді шартты түрде төрт топқа бөледі. Бұл жіктеу кәсіпкерліктің әлеуметтік түп-төркінін және капиталдың қалыптасу жолдарын түсіндіруге көмектеседі.
-
1) Номенклатуралық бизнес
Жоғары билік құрылымдарымен байланыстарын пайдаланып, мемлекеттік ресурстар мен несиелер арқылы байлық пен меншікке қол жеткізгендер.
-
2) Бизнеске табиғатынан жақын адамдар
Бизнесі өз жинақтарының және сауда-саттықтағы тәжірибесінің негізінде қалыптасқан кәсіпкерлер.
-
3) Кәсіби бизнес өкілдері
Еңбектің, табандылықтың нәтижесінде кәсіпті негізгі өмірлік қызметке айналдырған, бизнесті өз күшімен өсіргендер.
-
4) Жаппай бизнес
Қолда бар кез келген мүмкіндікті бизнес жасауға қолданатындар. Бұл топта бастапқы капиталдың тапшылығы қиындық туғызып, табыс көлемін шектейді.
Әлеуметтік мобильділік: тік және көлденең қозғалыс
Қазіргі Қазақстан қоғамында бір таптың, топтың немесе жіктің екіншісіне ауысуы жиі байқалады. Мұндай үдерістер Кеңес Одағы кезеңінде де болғанымен, бүгінгі таңда тік (вертикальды) және көлденең (горизонтальды) мобильділіктің көріністері айқынырақ.
Жоғары көтерілу мысалы
Бірнеше жыл ішінде орташа табысты немесе кедей отбасылардан шыққан адамдардың бір бөлігі коммерсант, кәсіпкер, банкир ретінде қалыптасып, мекеме, мейрамхана, дүкен иесіне айналды.
Төмен құлдырау тәуекелі
Кейбірі қайтадан қарызға батып, табысынан айырылып, төменгі қабатқа түсті. Мұндай құбылыстар көбіне экономикалық тұрақсыздықпен байланысты.
Кәсіби мобильділік
Жұмысшылар мен кеңсе қызметкерлері біліктілігін арттыру, жаңа мамандық алу арқылы жоғарырақ әлеуметтік топқа өтуге ұмтылады. Алайда Қазақстанда вертикальды жоғары мобильділіктің қарқыны төмендеу, себебі көптеген өндіріс орындары дағдарыс әсерінен тоқтап, адамдар жұмысынан және мамандығынан айырылып жатыр.
Өкімет құрылымдарындағы мобильділік
Әлеуметтік мобильділік мемлекеттік мекемелерде де көрінеді. Ол саясаттың өзгеруіне, парламент, үкімет және жергілікті басқару органдарының жиі жаңаруына, саяси реформаларға және басқарудың тиімді үлгілерін іздеуге тікелей байланысты.
Тұрақтылық айырмашылығы
Кейбір бағалаулар бойынша, дамыған Еуропа елдерінде мұндай ауысулар деңгейі әдетте 2–5%-дан аспайды. Ал ТМД елдерінде, соның ішінде Қазақстанда, бұл көрсеткіш 15–25%-ға дейін жетуі мүмкін.
Қызмет көрсету секторының кеңеюі
Қалаларда тұрмыстық қызмет көрсету саласында жұмыс істейтіндердің саны артып келеді. Кейбір дамыған елдерде еңбекке қабілетті халықтың 50%-дан астамы осы секторда жұмыс істейді.
Негізгі себептер
- Өндірісте автоматтандыру мен технологиялық жаңару көптеген жұмыс күшін босатты.
- Жұмыссыз қалғандар қызмет көрсету саласына ауысуға мәжбүр болды.
Қазақстандағы үрдіс
Елде қонақ үй, мейрамхана, дүкен, сән және сауда үйлері, денсаулық сақтау кешендері, туризм, санаторий сияқты қызмет көрсету мекемелерінің көлемі тұрақты өсіп келеді. XXI ғасырда халықтың едәуір бөлігі осы секторда еңбек етуі ықтимал деген болжам да жиі айтылады.
Жұмыссыздық: қалыпты деңгей ме, әлде құрылымдық мәселе ме?
Дамыған елдерде белгілі бір деңгейдегі жұмыссыздық көбіне қалыпты құбылыс ретінде қарастырылады: көптеген мемлекеттерде ол 2–5% аралығында болады. Кеңес Одағы кезеңінде «жұмыссыздық жоқ» деген тұжырым жарияланып, бұл мәселені ашық айту шектелді.
Тәуелсіздік алғаннан кейін өндірістің бір бөлігі қайта ұйымдастырылып, экономикалық тұрғыдан тиімсіз кәсіпорындар жабылды. Нәтижесінде көптеген адамдар жұмыссыз қалып, басқа салаларға ауысуға мәжбүр болды: біреулер жұмыс тауып, біреулер кәсіпкерлікке бет бұрды, ал едәуір бөлігі, әсіресе жастар, әйелдер, біліктілігі төмен немесе жартылай білікті жұмысшылар, сондай-ақ қызметкерлер мен интеллигенция өкілдері жұмыс табуда қиындыққа тап болды.
Статистикадағы қайшылықтар
1997–1998 жылдардағы кейбір деректер бойынша жұмыссыздықтың ең жоғары үлесі оңтүстік аймақта тіркелген. Алайда ауыл шаруашылығында жеке шаруашылықта еңбек ететін адамдардың бір бөлігі статистикада жұмыссыз ретінде көрінуі мүмкін. Керісінше, жұмысынан айырылса да ресми тіркелмеген адамдар нақты жұмыссыздықты төмендетіп көрсетуі ықтимал.
Стратификацияның негізі: табиғи және әлеуметтік теңсіздік
Ғылыми әдебиеттерде қоғамның страталарға жіктелуінің әртүрлі өлшемдері бар. Көптеген зерттеушілер стратификациялық құрылымның түп негізінде адамдар арасындағы табиғи және әлеуметтік теңсіздік жатқанын мойындайды. Бұл теңсіздік бір адамдардың жоғары, енді біреулердің төмен позицияда орналасуына ықпал етеді.
Табиғи теңсіздік нені қамтиды?
Табиғи теңсіздік адамның жаратылысына тән ерекшеліктерден туындайды: жынысы, жасы, темпераменті, сырт келбеті, бойы, ақыл-ой деңгейі. Мысалы, ақыл-парасаты мен күш-қайраты арқылы ерекшеленген адамдар өз ықпалын арттырып, айналасындағыларды ұйымдастыруға және басқаруға ұмтылуы мүмкін.
Жастардың құндылық бағдарлары: зерттеу нәтижелері (Г.С. Абдраймова)
Жастардың құндылықтық бағдарлануын зерттеген Г.С. Абдраймова бірқатар маңызды үрдістерді анықтайды. Жеке өмірге бағдарлануда құндылықтар жүйесінде ақша мен материалдық табыс алдыңғы орынға шыққан.
Материалдық табысқа жету туралы пікір
- Жастардың 56% материалдық игілікке еңбек арқылы жетуге болады деп санайды.
- 27% жастар жоғары табысқа бастайтын жол ретінде статусты, ақылы мамандықтарды атайды.
Өмірлік басымдықтар
Мансап және жұмыстағы сәттілік сияқты индивидуалистік бағдарлар күшейгенімен, жастардың 52% үшін отбасы бақыты маңызды құндылық болып қала береді. Бұл көрсеткіш 18–19 жастағыларға қарағанда 25–29 жас аралығындағыларда жоғарырақ.
Отбасы құру және тәуелсіздік
Көпшілік жастар отбасы құру үшін ата-анадан қаржылай тәуелсіздік пен жеткілікті табыс қажет екенін атап көрсетеді. Жас отбасының ата-анадан бөлек тұрғаны дұрыс деп есептейтіндер басым; ата-анамен бірге тұруға келіскендердің үлесі небәрі 7%.
«Бақыт үшін не керек?» деген сұраққа жауаптар
Бос уақытты пайдалану
Жас ерекшелігіне қарай айырмашылық байқалады: ересектерде бос уақыт аз, ал жастарда көбірек. Сонымен бірге бос уақытты «ештеңе істемей өткізу» көрсеткіші жоғары.
Мәдени белсенділік және медиа ықпалы
Театр, концерт, музыкалық үйірмелерге жиі бару үлесі төмен. Жастардың мінез-құлқы мен өмірді қабылдауында теледидардың ықпалы айқын: 11% жарнамаға мән бермейтінін айтса, 15–20% үшін роликтер мен клиптер қызықты.
Қорытынды және жастар саясатына қатысты ұсыныс
Г.С. Абдраймованың пікірінше, қазіргі жастар алдыңғы буынмен салыстырғанда күрделі тарихи-әлеуметтік кезеңде өсіп келеді. Сондықтан жастарға бағытталған мемлекеттік саясат қоғамдық өмірдің маңызды салаларын жүйелі түрде қамтуы қажет.
Басым бағыттар
- Денсаулық сақтау
- Білім беру
- Тәрбие және әлеуметтік қолдау
Бұл бағыттар бойынша мемлекеттік жастар саясаты үздіксіз, мақсатты және өлшенетін нәтижелерге бағытталған жұмыстарды іске асыруы тиіс.
Қысқа түйін
Қазақстандағы стратификация мен мобильділікке меншік қатынастарының өзгеруі, кәсіпкерлік топтардың қалыптасуы, өндірістегі дағдарыс, қызмет көрсету секторының өсуі, жұмыссыздықтың құрылымдық сипаты және жастар құндылықтарының трансформациясы қатар әсер етті. Бұл факторларды түсіну әлеуметтік саясат пен даму стратегияларын негіздеуде маңызды.