Қазақша рефераттар

Ұлы Абайдың шығармашылық мұрасы

Әдебиеттану • Абайтану • Тарихнама

Абайтану тарихы: деректер, кезеңдер және ғылыми дәстүрдің қалыптасуы

Қазіргі әдебиеттану ғылымында абайтану кең өріс алып, соның бір тармағы ретінде абайтану тарихы да жүйелі түрде дамып келеді. Сондықтан абайтануды сөз еткенде оның тарихын айналып өту мүмкін емес: бұл сала Абай мұрасын тану жолындағы жарияланымдардан бастап, ғылыми мектептердің қалыптасуына дейінгі кең ауқымды үдерістерді қамтиды.

Абайтанудың зерттелген салаға айналуы

Академик Серік Қирабаевтың пайымдауынша, абайтану — қазақ әдебиеттану ғылымындағы ең өнімді әрі ең көп зерттелген салалардың бірі. Абай шығармаларының баспасөзде жарияланып, оқырман жүрегіне жол табуынан бастасақ, бұл бағыттың жүз жылдан асатын тарихы бар. Сонымен бірге, Абайдың алғашқы зерттеушілерінің есімдері мен еңбектері ұзақ уақыт бойы жабық қалып, абайтанудың ерте кезеңі «ақтаңдақ» күйінде келді. Бұл мәселені ашық талқылауға мүмкіндік негізінен тәуелсіздік жағдайында кеңіді.

Арғы бастау: алғашқы мақалалар мен бағалар

Академик Зәки Ахметов абайтанудың бастау көзін сөз еткенде ең алдымен Әлихан Бөкейханов, Ахмет Байтұрсынов, Міржақып Дулатов еңбектерін атап өтеді. А. Байтұрсынов 1913 жылы «Қазақ» газетінде жарияланған «Абай — қазақтың бас ақыны» мақаласында Абайды айрықша жоғары бағалап, қазақ баласында одан асқан ақын болмағанын атап көрсетеді.

Абай мұрасының қадірі оның поэзиялық қуатымен ғана емес, сол мұраны алғаш танып-білуге ұмтылған зиялылардың ғылыми-сыни көзқарасымен де бекіді.

1909 жылғы тұңғыш жинақ: деректік өзек

Абай шығармаларын жинау, қағазға түсіру, реттеу және баспаға дайындау ісі ақын қайтыс болғаннан кейін көп ұзамай қолға алынған. Соның ең ірі дәлелі — 1909 жылы Санкт-Петербургте басылған тұңғыш жинақ. Онда ақынның шамамен жүз қырықтай өлеңі (аудармаларымен қоса) және «Ескендір», «Масғұт» поэмалары жарияланған.

Бұл жинақты дайындап, бастырып шығарғандар — Кәкітай Ысқақұлы мен Абайдың ұлы Тұрағұл. Сондай-ақ жинаққа кірген Кәкітай жазған Абайдың тұңғыш өмірбаяны абайтанудың алғашқы деректік арнасы ретінде ерекше мәнге ие.

Абайдың көзі тірісінде жарық көрген шығармалары санаулы ғана болғанын және ақынның өз қолжазбалары сақталмай, шығармаларының басым бөлігі Мүрсейіт Бікеұлы көшірмелері арқылы жеткенін ескерсек, 1909 жылғы басылымның ғылыми құндылығы айқындала түседі.

Кейінгі жарияланымдар және мәтін мәдениеті

Кейінгі кезеңде бұрын жарияланбаған бірқатар өлең 1916 жылы Орынборда Самат Әбішұлы бастырған «Абай термесі» кітабында жарық көрді. 1922 жылы Ташкентте және Қазанда басылған жинақтар негізінен 1909 жылғы басылымдағы шығармаларды қамтыды.

Мәтіннің дәлдігі мәселесіне І. Жансүгіров те назар аударып, 1923 жылы «Тілші» газетінде «Абай кітабы» мақаласын жариялап, қате басылған сөздерді қалай дұрыс оқу керектігін нанымды түрде көрсетті. Бұл — абайтанудағы мәтінтанымдық жауапкершіліктің ерте көріністерінің бірі.

Ерте деректер: баспасөз, қолжазба, ауызша таралу

Абай шығармалары жеке кітап болып басылғанға дейін-ақ қолжазба түрінде де, ауызша түрде де тараған. 1903 жылы Санкт-Петербургте жарық көрген «Ресей. Біздің Отанымыздың географиялық баяны» көптомдығының 18-кітабында А. Сидельников мақаласында Абайға «қазақ әдебиетіндегі жаңа бағыттың өкілі» деген баға берілгені айтылады.

А. Байтұрсынов ақын өлеңдерімен 1903 жылы Абай өлеңдері жазылған дәптер арқылы танысқанын атап өтеді. Ал 1914 жылы Санкт-Петербургте шыққан «По киргизской степи» еңбегінде Дм. Львович (Д. Львович-Иванов) «Татьяна хаты» ел ішінде әнге салынып айтылып жүргенін нақты дерекпен көрсетеді.

Жүйелі ғылыми көзқарастың орнығуы: Әуезов кезеңі

Абай шығармашылығына жүйелі әрі дәйекті көзқарастың қалыптаса бастауы 1933 жылы М. Әуезов бастырған жинақтан, сондай-ақ 1934 жылы жарық көрген І. Жансүгіров, Қ. Жұбанов секілді тұлғалардың мақалаларынан айқын көрінеді. Абайтануды дербес ғылым саласы деңгейіне көтерген негізгі тұлға — Мұхтар Әуезов.

Әуезов «Абай жолы» эпопеясы арқылы ұлы ақынның тұлғасын әлемдік оқырманға танытса, ғылыми салада да аса күрделі еңбек атқарды: 1933–1957 жылдар аралығында Абай шығармаларын жариялау, ғылыми басылымын әзірлеу бағытында орасан жұмыс жүргізді.

Әсіресе, 1957 жылы «Ғылым» баспасынан Әуезовтің басшылығымен дайындалған Абай шығармаларының екі томдық толық жинағы абайтанудағы елеулі табыс ретінде бағаланады және алдағы зерттеулерде тұрақты негіз ретінде қарастырылуға тиіс.

40–50 жылдар: зерттеу тақырыптарының кеңеюі

1940–1950 жылдары Абай өмірі мен шығармашылығын зерттеу кең көлемде жүргізіліп, жаңа белеске көтерілді. Ақынның қоғамдық, эстетикалық, философиялық көзқарастары, психологиялық және педагогикалық пайымдары, ақындық тілі, композиторлық қыры, аудармалары терең талданған еңбектер жарық көрді.

Бұл бағытқа Қ. Жұмалиев, Т. Тәжібаев, Қ. Мұхамедханов, М. Сильченко, Ы. Дүйсенбаев, Б. Ерзакович, Х. Сүйінішәлиев, М. Мырзахметов, А. Ысқақов, Р. Сыздықова секілді ғалымдар салмақты үлес қосты.

Тәуелсіздік жағдайы және жаңа міндеттер

Идеологиялық қатаң шектеулер әлсіреп, қоғамдық ғылымдар кең тыныс ала бастаған қазіргі кезеңде абайтану жаңа деңгейге көтерілуі тиіс. Бұл ретте Абай мұрасының танымдық, көркемдік, тәрбиелік мәнін жаңа қырларынан ашатын еңбектер абайтануды байыта түседі.

С. Қирабаев: ғылыми бағдар

Абайдың шығармашылық жолын зерттеу ұлттық әдебиеттің даму, есею кезеңдерін зерттеумен тікелей байланысты. Алайда ұлттық мұраға қатысты бұрынғы көзқарастар, коммунистік идеологияның шектеулері бұл істі тежегенін ашық мойындау қажет.

Абайтанудың кеңею арналары

Семинарлар, конференциялар және тақырыптық жинақтар Абай әлемін кеңейтеді. Мысалы, М. Әуезов атындағы институт ғалымдары құрастырған «Абай және қазіргі заман» сияқты басылымдар жаңа қырларды танытуға ықпал етеді.

Абай мұрасының мәңгілік өлшемі

Ұлы Абайды және М. Әуезов шығармашылығын көп зерттеген ғалым Айқын Нұрқатов Абайдың ұлттық ақын бола тұра, бүкіл адамзатқа ортақ мәңгілік тақырыптарды өшпестік деңгейге көтергенін атап көрсетеді. Осы себепті Абай мұрасы келешек ұрпақпен бірге жасай береді.

Түйін

Абай өмірі мен шығармашылығын зерттеу, тағылым алу, бүгінгі күн тұрғысынан қайта бағалау үдерісі тоқтамайды. Әрбір жаңа зерттеу — абайтану ілімінің өсіп-өркендеуіне қосылған дербес үлес.

Кезеңдеу: абайтану тарихын түсіндіру моделі

Досым Омаров ұсынған пайымға сай, абайтану ғылымы ойшыл дүниеден өткеннен кейін қилы белестерден өтті. Бұл белестер көбіне ел басындағы саяси-әлеуметтік ахуалмен тығыз байланыста өрбіді. Абай мұрасының зерттелу барысы шартты түрде төрт кезеңге бөлінеді.

  1. I кезең: алғашқы 20 жыл

    Халық Абай қалдырған даналықты зор ынта-жігермен танып-білуге ұмтылған айшықты кезең.

  2. II кезең: 1920-жылдардың ортасы – 1930-жылдардың соңы

    Абай мұрасының тағдырын «түнек жолға» салған ауыр, шешуші кезең. Зерттеу бағытына саяси ахуал тікелей ықпал етті.

  3. III кезең: 1930-жылдардың соңы – 1991 жыл

    Саяси қыспақтың әлсіреуі мен күшеюіне қарай толқымалы өткен кезең. Абайдың ақындығы басым қарастырылып, ойшылдық қыры толық ашыла бермеді.

  4. IV кезең: 1991 жылдан бүгінге дейін

    Тәуелсіздікпен бірге Абайдың хакімдік мұрасына жаңаша қарау орнықты. Бұл — Абайдың рухани дүниесін терең зерттеуге мүмкіндік ашылған уақыт.

М. Мырзахметұлы және абайтану тарихын жүйелеу

Абайтану тарихында тың серпіліс жасап, жаңа ғылыми сарын қалыптастырған, қазіргі қазақ әдебиеттануындағы абайтану тарихын жүйелі түрде жасаған ғалымдардың бірі — М. Мырзахметұлы. Оның «Абайтану тарихы» атты монографиялық еңбегінде архивтік деректер мен құнды материалдар егжей-тегжейлі сараланып, бір ғасырдан астам уақыт ішіндегі жетістіктер мен кемшіліктер қазіргі көзқараспен таразыланады.

Зерттеу тәсілдерінің екі арнасы

1) Жариялау және толықтыру

Абай шығармаларын әр түрлі көлемде топтастырып жариялау, мәтінді біртіндеп толықтыру және аудармалар арқылы кең таныту.

2) Арнайы ғылыми зерттеу

Абай шығармаларын арнайы зерттеу нысанасына алып, түрлі ғылым салаларында талдау жүргізу және дерек көздерін жинақтау.

Ұзақ жылдардағы үздіксіз әрекеттің нәтижесінде Абай мұрасы туралы жазылған, жарияланған, зерттелген деректер саны мыңдаған материалға жуықтады. Мұндай мол қордың өзі абайтанудың қалыптасу жолын кезең-кезеңімен пайымдауға негіз болды.

Қорытынды ой: «Абайға баратын жол»

Абайға апарар жол — ұзақ жол, әрі ол ешқашан таусылмайды. Заман өзгерген сайын, қоғамдық сана жаңарған сайын ұлы ақын мұрасы да жаңа қырларынан ашыла береді. Сондықтан әр зерттеушінің міндеті — бұрынғыны қайталау ғана емес, жаңа олжа табуға, тың пайым ұсынуға ұмтылу.

Сәбит Мұқановтың «данышпанның бәрі ақын емес, ақынның бәрі данышпан емес, ал Абайда екеуі де бар» деген сөзі Абай тұлғасының күрделілігін дәл сипаттайды. Бүгінгі абайтанудағы келелі міндет — осы даналықтың әр қырын ғылыми дәлдікпен терең зерттеп, айқын көрсету.

Ескерту

Мәтіндегі дәйексөздер мен деректер авторлар пікірін жеткізу мақсатында ықшамдалып, стилистикалық тұрғыдан түзетілді; мағыналық өзегі сақталды.