Тергеушінің міндеті қылмыстық құқықтық норма бәсекелестігінің біреуін таңдау
Қылмысты саралау мәселесі теорияда да, тәжірибеде де ең күрделі әрі маңызды тақырыптардың бірі. Өйткені қылмыстық заңның тиімділігі де, заң қолданылған адамның тағдыры да жасалған әрекеттің қалай сараланғанына тікелей байланысты.
Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің Ерекше бөлімінің нормаларын қолдану барысында заңсыздыққа жол бермеу — құқық қолдану органдары үшін негізгі міндеттердің бірі. Мұндай қателіктердің алдын алу үшін сот-тергеу материалдарын терең талдап, түрлі теориялық көзқарастарды жан-жақты ғылыми тұрғыдан салыстырып, қылмыстың алдын алуға негіз болатын ұсыныстар әзірлеу қажет.
Негізгі ой
Норма бәсекелестігі жағдайында ең басты мәселе — бір әрекеттің белгілері бір мезетте ҚК Ерекше бөлімінің екі немесе одан да көп нормаларына «сәйкес келетіндей» болып көрінгенде, дұрыс норманы таңдап, әділ саралау жасау.
Норма бәсекелестігі: ұғымы және маңызы
Ерекше бөлім нормаларының мазмұнына үңілсек, жекелеген қылмыс құрамдарының ерекшеліктерін айқындау, яғни қылмыс құрамына құқықтық талдау жасау қажеттігі көрінеді. Тәжірибеде біртектес белгілердің екі немесе одан да көп қылмыс құрамында кездесуі жиі ұшырасады. Осыдан қылмысты саралау қиындайды, ал дұрыс шешім қабылдаудың маңызы өздігінен түсінікті.
Норма бәсекелестігі жағдайында саралауды дұрыс анықтаудың айрықша теориялық та, тәжірибелік те мәні бар. Бұл тақырып В.Н. Кудрявцев, Б.А. Куринов, Н.М. Свидлов, В.И. Малыхин, А.А. Герцензон және басқа да ғалымдардың еңбектерінде кеңінен қарастырылған. И.Ш. Борчашвили, В.А. Сергиевский, С.М. Рахметов норма бәсекелестігіне мазмұндық тұрғыдан толық анықтамалар берген.
В.А. Сергиевскийдің анықтамасы
Қылмыстық-құқықтық норма бәсекелестігі — белгілі бір жасалған бір қылмыстың белгілері Қылмыстық кодекстің Ерекше бөлімінің екі немесе одан да көп баптарының диспозициясына сай келуі, яғни бір әрекет бір мезетте бірнеше қолданылып тұрған нормамен қамтылатындай көрінуі.
Жалпыланған көзқарас
Ғылыми әдебиеттегі түрлі тұжырымдарды жинақтай келе, норма бәсекелестігін бір ғана қылмыс белгілерінің ҚР ҚК Ерекше бөліміндегі екі немесе одан да көп бап нормаларының диспозицияларына сәйкес келуі ретінде сипаттауға болады.
Сот, прокуратура және құқық қорғау органдарының тәжірибесінде қылмысты саралау норма бәсекелестігімен тығыз байланысты. Сондықтан саралауды дұрыс жүргізу үшін норма бәсекелестігінің түрлерін нақты ажырата білу қажет.
Тәжірибеден мысал: дұрыс норманы таңдау неге маңызды
Норма бәсекелестігі сот-тергеу практикасында нақты іс-әрекетті бірнеше бапқа телу қаупін күшейтеді. Мысалы, К. есімді ет комбинатының басшысы өзге азаматпен мәміле жасап, құжатта дайындалмаған етті артық көрсетеді. Соның нәтижесінде аудан жоспарының орындалуы 32% артқандай болып көрінеді. Бұл жағдайда К. қызметтік өкілеттігін қызмет мүдделеріне қайшы пайдаланып, пайдакүнемдік және жеке мүдде мақсатында әрекет етеді, сондай-ақ құжатқа көрінеу жалған мәлімет енгізеді.
Мәселенің түйіні
- ҚР ҚК 314-бап: қызметтік жалғандық жасау (арнайы сипаттағы норма).
- ҚР ҚК 307-бап: қызмет өкілеттігін теріс пайдалану (жалпы сипаттағы норма).
Тергеушінің міндеті — осы нормалардың қайсысы нақты жағдайды толық әрі дәл сипаттайтынын анықтап, норма бәсекелестігі жағдайында біреуін таңдау.
Қылмыстық-құқықтық нормалардың бәсекелестігі — нормативтік құбылыс ретінде күрделі құрылым. Нормалар бір-бірімен тығыз байланысты болғанымен, мазмұндық айырмашылықтары да бар; сол айырмашылықтарды айқындау саралаудың сапасын анықтайды.
Норма бәсекелестігінің негізгі түрлері
Қылмыстық құқық теориясында норма бәсекелестігін жіктеу бойынша әртүрлі көзқарастар бар. Мәселен, В.Н. Кудрявцев мазмұны мен көлеміне қарай екі түрін көрсетеді: (1) жалпы норма мен арнайы норма; (2) толық норма мен бөлшек норма. Н.М. Свидлов та осы екі негізгі түрді қолдайды. Ал кейбір авторлар (мысалы, Б.А. Куринов, В.П. Малков, В.И. Малыхин) жіктеуді кеңейтіп, қосымша түрлер ұсынады.
1) Жалпы және арнайы норма
Жалпы норма құбылысты кең қамтиды, ал арнайы норма сол кең ұғымның ішіндегі нақты, ерекше жағдайды дәл сипаттайды. Мысалы, 307-бап (қызмет өкілеттігін теріс пайдалану) — жалпы норма, ал 314-бап (қызметтік жалғандық жасау) — нақты көрініске бағытталған арнайы норма.
Логикалық қатынас үлгісі
«Тергеуші — заңгер, бірақ әрбір заңгер — тергеуші емес». Осы секілді қатынас жалпы мен арнайы норманың арақатынасын түсіндіреді.
2) Толық және бөлшек норма
Толық норма белгілі бір іс-әрекет кешенін түгел қамтиды, ал бөлшек норма сол кешеннің бір элементін ғана сипаттайды. Мысалы ретінде қарақшылық (179-бап) пен денсаулыққа қасақана зиян келтіру (103-бап) нормаларын салыстыруға болады: қарақшылық құрамында күш қолдану элементі қамтылуы мүмкін, ал 103-бап сол элементті жеке бөліп көрсетеді.
Неге Кудрявцевтің жіктеуі қисынды
Арнайы норманы жеке «үшінші түр» ретінде бөліп көрсету міндетті емес, өйткені көлеміне қарай жіктегенде жалпы мен арнайы норманың арақатынасы өздігінен көрінеді. Сондықтан негізгі өзек — «жалпы ↔ арнайы» және «толық ↔ бөлшек» жұптары.
Коллизия және бәсекелестік: айырмасы және қолдану логикасы
Нормалардың коллизиясы — қарама-қарсы талаптардың, мүдделердің немесе ережелердің қақтығысуы. Коллизия нақты ресмиленген факт ретінде екі немесе одан да көп норманың бір жағдайға әртүрлі әрі үйлеспейтін түрде ықпал етуін білдіреді. Ал норма бәсекелестігі кезінде нормалар бір-біріне толық қайшы келмейді; көбіне бір әрекетті әр қырынан қамтитын ұқсас диспозициялар «қайсысын қолдану керек?» деген таңдауға әкеледі.
Қолдану қағидасы
Жалпы және арнайы нормалар арасында таңдау қажет болғанда, әдетте арнайы норма қолданылады. Жалпы норма «резерв» ретінде қалып, арнайы нормамен қамтылмаған салдарлар мен жағдайлар туындаса ғана мәнге ие болады.
Егер арнайы нормалардың өзара бәсекесі туындаса, тәжірибеде жеңілірек жаза көздейтін нормаға басымдық беру үрдісі байқалады; бұл ізгілік қағидасымен байланыстырылып түсіндіріледі.
Ауырлататын және жеңілдететін мән-жайлар бәсекесі
Қазіргі құқық қолдану тәжірибесінде норма бәсекелестігі көбіне ауырлататын және жеңілдететін мән-жайлар «қатар» көрінетін жағдайларда байқалады. Мұндай кезде саралау қай норма нақты жағдайды дәлірек сипаттайтынына, сондай-ақ заңның мақсаттарына сәйкес әділ шешімге келуге бағытталуы тиіс.
Мысал 1: аффект жағдайындағы адам өлтіру
Аффект жағдайында адам өлтіру (98-бап) кезінде кейде 96-баптың 2-бөлігіндегі ауырлататын мән-жайлар да «көрініп» тұруы мүмкін. Саралау кезінде жеңілдететін мән-жайларды арнайы түрде реттейтін норманың басымдығын негіздеу қажеттігі туындайды.
Мысал 2: қажетті қорғану шегінен шығу
Қажетті қорғану шегінен шығу кезінде адам өлтіру (99-бап) жағдайында да, 96-баптың 2-бөлігіндегі ауырлататын белгілермен «қабаттасу» ықтималдығы бар. Мұнда нақты фактілерді жан-жақты зерттеп, қай норманың мән-жайды дәл сипаттайтынын айқындау шешуші болады.
Қорытынды түйін
Норма бәсекелестігі жағдайында дұрыс саралау — заңдылықты сақтаудың, әділ жазаны тағайындаудың және құқық қолдану қателіктерін азайтудың басты құралы. Ол үшін нормалардың арақатынасын (жалпы–арнайы, толық–бөлшек), сондай-ақ жеңілдететін және ауырлататын мән-жайлардың ықпалын нақты фактілер негізінде анықтау қажет.