Республиканың туристік потенциалын дамыту
Туризмнің әлемдік экономикадағы орны
Туризм Қазақстан экономикасындағы қарқынды салалардың бірі. Халықаралық сарапшылардың пікірінше, туризм қазіргі таңда әлемдік экономикада өсім қарқыны төмендемейтін салалардың қатарына жатады.
Туризм көптеген елдерде жалпы ішкі өнімнің қалыптасуына, қосымша жұмыс орындарын құруға және сыртқы сауда балансының белсенділігіне ықпал етеді. Соңғы жылдары ол әлемдегі ең табысты бизнестің бірі ретінде танылды. Оның халықаралық байланыстарды кеңейтудегі және валюталық түсім көзі ретіндегі маңызы жыл сайын артып келеді.
Шикізат ресурстары сарқыла бастаған жағдайда туристік индустрияның артықшылығы — қалпына келетін ресурстарға (табиғат, мәдени мұра, қызмет көрсету) сүйенуі. Туризмнің өзге салаларға әсері де жоғары: ол шамамен 32 салаға жанама ықпал етеді (турфирмалар, көлік, қонақ үйлер, демалыс үйлері, санаторийлер, ұлттық парктер, тамақтану индустриясы және т.б.). Бұл — әлемдік өндірісте әрбір 9 жұмыс орнының бірі туризммен байланысты деген тұжырымға негіз болады.
Қазақстанда туризмнің дамуына әсер ететін факторлар
Негізгі ынталандырушы факторлар
- Туристік-рекреациялық ресурстардың болуы (табиғи және мәдени әлеует).
- Туризммен тікелей және жанама байланысты салалар мен кәсіпорындардың дамуы.
- Келуші туризм арқылы шетелдік валютаны тарту мүмкіндігі.
- Салыстырмалы түрде аз шығынмен табыс табу әлеуеті.
- Орта және шағын бизнесті дамыту арқылы жұмыспен қамтуды арттыру.
- Қызмет көрсету секторының өсуі.
- Елдің халықаралық танымалдығын күшейту және ұлттық имиджді қалыптастыру.
Әлеуметтік-экономикалық алғышарттар
Туризмді дамытуға әлеуметтік-экономикалық факторлардың ықпалы жоғары. Маңыздылары: мемлекеттің әлеуметтік саясаты, бос уақыт көлемі, урбанизация деңгейі, білім мен мәдениет, өмір сүру сапасы, жылдық демалыс күндерінің мөлшері, халық табысы және туристік белсенділік.
Қазақстанның қазіргі әлеуметтік-экономикалық даму деңгейі туризмнің жаппай дамуын белгілі бір дәрежеде тежеп отыр. Соның бір көрінісі — нарықтағы сұраныстың бір бөлігі шоп-туризм арқылы қалыптасуы.
ТМД кеңістігінде турист тарту бәсекесі күшейді. Ресей, Өзбекстан, Қырғызстан және Моңғолия туризмді дамытуға белсенді кірісіп, өңірлік нарықта өз позициясын нығайтуда.
Нарық құрылымы және өңірлік шоғырлану
Қазақстанда 400-ден астам туристік фирма жұмыс істейді және олар 80 елдің турфирмаларымен келісімшарттық байланыстар орнатқан. Туризмнің неғұрлым дамыған аймақтары: Алматы, Шығыс Қазақстан, Қарағанды, Павлодар, Оңтүстік Қазақстан облыстары, сондай-ақ Алматы және Астана қалалары. Осы өңірлердің туристік ұйымдары қызмет көрсетудің шамамен 88%-ін қамтамасыз етеді.
Қазақстаннан жиі баратын бағыттар
Қазақстанға жиі келетін туристер
Инфрақұрылым: көлік және орналастыру
Әуе тасымалы
Туристерді тасымалдауда авиакомпаниялардың рөлі ерекше. Көп жағдайда саяхатшылар сервис пен сенімділік тұрғысынан шетелдік тасымалдаушыларды жиі таңдайды, ал ұлттық компаниялардың рөлі салыстырмалы түрде төмен.
Ұлттық авиатасымалдаудың күшеюіне қатысты үміт бар: «Эйр Қазақстан» акцияларының мемлекеттік меншікке өтуі бұл бағыттағы мүмкіндіктерді арттыруы ықтимал.
Авиа билеттердің қымбаттығы туристік өнім құнын өсіріп, халықаралық нарықтағы бәсекеге қабілеттілікті төмендетеді.
Автомобиль көлігі
Автомобиль көлігі шекаралық тасымалдау және экскурсиялық маршруттар үшін қолданылады. Даму қарқыны көлік құралдарының техникалық жай-күйіне және жол инфрақұрылымының сапасына тікелей тәуелді.
Қазіргі таңда Сайран автовокзалы елеулі көлемде қызмет көрсетеді. Дегенмен автобус паркі төмен деңгейде: қазіргі сұранысқа сай жайлы көліктер аз.
Теміржол және орналастыру
Қазақстан теміржолы 14 бағытта жұмыс істейді. Қызмет көрсету сапасы көп жағдайда халықаралық стандарттарға сәйкес келмейді: Алматы–Астана бағыты салыстырмалы түрде жақсы болса, кейбір оңтүстік бағыттарда сервис сын көтермейді.
Орналастыру нысандары бойынша да мәселе бар: көптеген қонақ үйлердің қабылдау мүмкіндігі төмен, бағасы жоғары, нәтижесінде бір бөлігі жабылып жатыр.
Материалдық базаға қатысты нақты көрсеткіштер
Талдау көрсеткендей, туристік сыныптағы қонақ үйлер (2–3 жұлдызды, шағын және орта мейманханалар) рентабельділігі жағынан анағұрлым тиімді.
Мемлекеттік саясат және институционалдық негіз
Қазақстанда туризмнің дамуына серпін берген факторлардың бірі — мемлекеттің бұл саланы басым бағыт ретінде қарастыруы. Үкімет тарапынан 2000–2003 жылдары ел туризмін және ұлттық имиджді қалыптастыруға бағытталған бірқатар шаралар жүзеге асырылды. 2001 жылы туризм саласына 26 млн теңге бөлініп, сала үшін маңызды кезең болды.
Тәуелсіздікке дейін туризм басқа салалар сияқты орталықтан қатаң реттелді. КСРО кезеңінде туристік ағын негізінен Кавказ, Қырым, Балтық өңірі, Ресей және Орта Азияның тарихи орталықтарына бағытталды. Қазақстандағы сәулет, археологиялық, мәдени ескерткіштер мен табиғи нысандардың әлеуеті жеткілікті дәрежеде жарнамаланбады және сұраныс әлсіз болды.
Кеңестік кезеңде туризм мәдени-ағарту жүйесінің элементі ретінде қарастырылып, идеологиялық қызмет атқарды; басым рөліне қарамастан, көбіне қалдық қағидатымен қаржыландырылды және елеулі экономикалық маңызға ие болмады. Туризмнің бәсең дамуына мемлекеттік деңгейде тікелей әрі жүйелі басқарудың жеткіліксіздігі және ұзақ мерзімді жоспарлау мен болжауға көңіл бөлінбеуі де әсер етті.
Құқықтық және халықаралық негіздер
Тәуелсіздік алғаннан кейін туристік қызметті реттеу және тарихи-мәдени мұраны қайта жаңғырту үшін құқықтық негіз қаланды. Туризм саласындағы негізгі құжаттардың қатарында «Туризм туралы» Қазақстан Республикасының 1992 жылғы 3 шілдедегі №1508-XII Заңы бар.
Халықаралық ынтымақтастықты дамытудың маңызды қадамдарының бірі — Қазақстанның 1993 жылы Дүниежүзілік туристік ұйымға (ДТҰ) толық мүше болуы және туризм саласындағы халықаралық келісімдер жасауы.
Туризмді дамытудағы ірі тұжырымдамалық бағыттардың бірі — Ұлы Жібек жолын жаңғырту. Бұл бағыт тек табыс әкелумен шектелмей, елдің халықаралық байланысын нығайтып, имиджін қалыптастыруға ықпал етеді.
Нарық көрсеткіштері және шоп-туризм феномені
Статистикалық деректер бойынша (1999), елде 425 туристік ұйым болған: 6 мемлекеттік кәсіпорын, 405 жеке меншік ұйым және 14 шетелдік туристік агенттік. Қазақстандық кәсіпорындар 80 елдің туристік фирмаларымен шарттық қатынас орнатқан.
1999 жылы барлық меншік нысандарындағы кәсіпорындар 2410,5 млн теңге сомасында өнім сатып, жұмыстар орындап, қызмет көрсетті. 1999 жылы ЖІӨ-дегі туризм үлесінің өсімі байқалып, шамамен 1,1%-ды құрады.
1999 жылы туристік ұйымдар барлығы 228,3 мың туристке қызмет көрсетті. Қазақстан турфирмаларының қызметін 55,9 мың шетелдік азамат пайдаланды — бұл 1998 жылмен салыстырғанда едәуір жоғары көрсеткіш.
Сыртқа шығу туризмінің тәуекелі
Талдау көптеген турфирмалардың сыртқа шығу туризміне көбірек бағдарланғанын көрсетті. Бұл үрдіс капиталдың жылыстауына әкелуі мүмкін: тек 1999 жылы республикадан 57,1 млн АҚШ доллары сыртқа шығарылғаны көрсетіледі.
Шоп-туризм Қазақстандағы туристік қызмет көрсету нарығының жай-күйін айқын сипаттайды. Дағдарыс кезеңінде ол сұранысты жандандырып, көптеген турфирмаларға делдалдық қызмет арқылы жұмыс істеуге мүмкіндік берді. Дегенмен шоп-туризмнің өсуі туристік қызмет көрсету сапасын жүйелі түрде көтеруге айтарлықтай ықпал ете қойған жоқ және бюджетке кері әсері бар.
Әлемдік тәжірибеде елдер негізгі туристік ағынды өзіне тартуға ұмтылады, өйткені туризм мемлекеттік бюджетті толықтырудың маңызды көздерінің бірі. Сондықтан Қазақстан үшін басты міндеттердің бірі — келуші туризмді ұлғайту.
Кадрлық әлеует: негізгі әлсіз буын
Туризмді дамытудағы түйінді мәселенің бірі — кадр даярлау. Қазақстанда (мемлекеттік, жеке және ресейлік филиалдарды қоса алғанда) туризм менеджерлерін даярлайтын 28 жоғары оқу орны бар. Дегенмен сала мамандармен қамтамасыз етілу деңгейі әлі де қанағаттанарлық емес.
Басты себептердің қатарында оқытушылар құрамының елдің туристік әлеуеті туралы білімінің және туристік саладағы практикалық тәжірибесінің жеткіліксіздігі аталады. Соның салдарынан студенттерді отандық туристік-рекреациялық ресурстарды басқару, турист қабылдау технологиялары және мақсатты маркетинг әдістемелері бойынша сапалы дайындау жеткілікті деңгейде жүйеленбейді. Нәтижесінде, түлектердің едәуір бөлігі толыққанды туроператорлық қызмет атқаруға дайын болмай шығады.
Туризмді дамытудың негізгі бағыттары
1) Мемлекеттік реттеуді күшейту
Туризмдегі мемлекеттік реттеу жүйесін жетілдіру өзгерген әлеуметтік-экономикалық жағдайларға жауап беретін жаңа тәсілдерді талап етеді. Атқарушы билік органдары мен туризм саласындағы ұйымдардың өзара іс-қимылын нақтылау және мемлекет рөлін арттыру маңызды.
- Республикалық және өңірлік деңгейде саясат пен жоспарлауды үйлестіру.
- Заңнамалық және нормативтік-құқықтық базаны жаңарту.
- Туристердің қауіпсіздігін және құқықтарын қорғау.
- Статистика мен зерттеу қызметін жетілдіру.
- Кәсіптік даярлау стандарттарын дамыту.
- Лицензиялау, стандарттар және сапаны бақылау.
- Визалық және кедендік рәсімдерді барынша оңайлату.
2) Инфрақұрылымды кешенді дамыту
Экономикалық реформалар туризмді және оның инфрақұрылымын толық қамтыған жоқ. Материалдық базаның әлсіздігі жыл сайын елеулі қаржы жоғалтуға әкеледі, сондықтан күрделі инвестиция тарту қажеттілігі жоғары.
- Жол-көлік инфрақұрылымын дамыту.
- Сумен, электрмен жабдықтау, кәріз, қатты қалдықтарды жою, телекоммуникация жүйелерін жаңарту.
- Туристік кешендер, этнографиялық музейлер және демалыс аймақтарын құру.
- Тарихи-мәдени және этнографиялық ескерткіштерді қалпына келтіру және музейлендіру.
- Жыл бойы жұмыс істейтін шағын және орта орналастыру нысандарын жобалау және салу.
3) Маркетинг стратегиясын қалыптастыру
Ұлттық туристік өнімнің ерекшелігін және даму әлеуетін ескере отырып, бірізді маркетинг стратегиясын әзірлеу қажет.
Туристер жіберілетін негізгі елдерде Қазақстан туралы сапалы туристік қызмет көрсететін орталық ретінде жағымды пікір қалыптастыру.
Қазақстанды айрықша сипаттамалары мен артықшылықтары негізінде таныстыру және туристік өнімді жүйелі түрде жылжыту.
Қазақстанның бәсекелік артықшылықтары
Табиғи және геосаяси әлеует
- Қолайлы геосаяси жағдай: Батыс пен Шығыс арасындағы халықаралық туристік және коммерциялық ағымдардың өсуі.
- Туристік-рекреациялық аймақтардың болуы: табиғи ландшафт, өсімдік пен жануарлар дүниесінің ерекшелігі.
- Экзотикалық турлар, балық аулау, аңшылық, өсімдік жинау сияқты арнайы бағыттарды дамыту мүмкіндігі.
Тарихи-мәдени мұра және қоғам
- Саяси тұрақтылық, реформалардың жүргізілуі және инвестициялық ахуалдың ашықтығы.
- Тарихи-мәдени мұраның бірегейлігі, Ұлы Жібек жолының тарихи орталықтары.
- Мұсылман, христиан және будда ескерткіштерінің болуы.
- Көпмәдениеттілік, музейлер, мәдениет ошақтары, фольклорлық-этнографиялық және ұлттық өнердің дамуы.
- Бос еңбек ресурстарының (мамандардың) болуы.
Қорытынды ой
Қазақстанда бәсекеге қабілетті әрі рентабельді туризм индустриясын дамытуға мүмкіндік жеткілікті. Бұл үшін келуші туризмге басымдық беріп, көлік, орналастыру, сервис сапасы, кадр даярлау және маркетинг сияқты өзара байланысты бағыттарды бір жүйе ретінде дамыту қажет.