Қазақша рефераттар

Араб және түркітілдес философия

Құл иеленушілік қоғам күйреп, оның орнына Батыс Еуропада феодалдық қатынастар орныққан кезеңде христиан діні кең тарады. Соған байланысты шіркеу ойшылдары мен антикалық (пұтқа табынушылық) философия дәстүрі арасында ымыра мен тартыс қатар жүрді. Ортағасырлық философияның даму жолын шартты түрде үш ірі кезеңге бөлуге болады: апологетика, патристика және схоластика.

Апологетика: сенімді қорғау дәуірі

Біздің заманымыздың II ғасырынан бастап христиандық ойшылдар өз ілімін жүйелеп, оны сыртқы сыннан қорғауға күш салды. Бұл бағыт кейін апологетика (қорғау) деп аталды. Апологеттердің басты міндеті — христиан дінінің өнегелілік қағидаларын негіздеу, оның қоғамдық және мемлекеттік өмірдегі маңызын дәлелдеу, сондай-ақ Құдайдың мәні мен табиғаты, әлемнің жаратылысы, адам болмысы және өмірдің мақсаты туралы мәселелерді талдау болды.

Негізгі идеялар

  • Христиан ілімі антикалық философия көтерген күрделі сұрақтарға жауап бере алады деген ұстаным.
  • Тән мен жан туралы платоншылдық және гностиктік түсініктерді сынға алу.
  • Тертуллианға тән пайым: Құдай — нақтылық, ал «нақтылықтың денесі бар» деген тезис арқылы Құдайдың «тәнділігі» мәселесін қозғау.

Апологеттер көтерген мәселелер кейінгі кезеңдерде — патристика мен схоластикада — жаңа деңгейде жалғасын тапты.

Патристика (III–VI ғғ.): шіркеу әкейлерінің ілімі

Патристика (лат. pater — «әке») — шіркеу әкейлерінің діни-философиялық ілімдерінің жиынтығы. Бұл дәуірде Христостың табиғаты (құдайлық па, адамдық па) туралы пікірталастардың орны ерекше болды. 323 жылы император Ұлы Константин христиандықты мемлекеттік дін ретінде қабылдағаннан кейін саяси-шіркеулік мәселелер алдыңғы орынға шықты.

Негізгі өкілдер

  • Климент Александрийский
  • Амвросий (Амворский)
  • Медиоланский (340–397)
  • Августин Блаженный (354–430)

Августиннің орны

Августин христиан дінінің артықшылығын дәлелдеуде манихейлік, скептицизм және неоплатонизмнің кейбір ұстанымдарын пайдаланды. Осы арқылы ол христиан ойының жаңа бағытын қалыптастырып, кейін августинизм деп аталған ағымның негізін қалаушы ретінде танылды. Негізгі еңбектерінің бірі — «Құдай қаласы туралы».

Августинизмнің негізгі қағидалары

Августиннің ілімі бойынша, адамның тағдыры мен іс-әрекеттері Құдайдың еркімен алдын ала белгіленген. Құдай әлемді жаратқанда, заттардың бастамаларын енгізіп, кейін олардың табиғи жолмен дамуына мүмкіндік береді. Бұл заңдылық адамзат тарихына да қатысты.

Ол адамзат тарихын бір-біріне қарсы екі «патшалықтың» күресі ретінде түсіндіреді: бір жағында — Құдайға қарсы тұрып, күнделікті өмір қызығын күйттейтіндер, екінші жағында — Құдай патшалығы. Августиннің түсіндіруінде жердегі Құдай патшалығының өкілі — Рим шіркеуі; сондықтан шіркеу «аспан мен жерді байланыстырушы» ретінде ерекше билікке ие.

Августинизм Батыс Еуропада XII ғасырға дейін ықпалды болды, кейін христиандық аристотелизмнің өкілдері — Ұлы Алберт пен Фома Аквинский ілімдері күшейе түсті.

Схоластика: «мектептік ілімнің» ұзақ дәуірі

Ортағасырлық философияның схоластика деп аталатын кезеңі Рим империясы құлаған уақыттан Қайта өрлеуге дейін шамамен 600–700 жылды қамтыды. Бұл кезеңде феодалдық қатынастар орнығып, шіркеу қоғамдық өмірдің барлық саласында үстемдік етті. Философияның негізгі міндеті христиан догматтарын қисындық тұрғыдан негіздеуге ауысып, ол көбіне теологияның «қызметшісіне» айналды.

Схоластиканың үш кезеңі

Балауса (IX–XII ғғ.)

Ғылым, философия және теология толық ажырамаған кезең. Универсалийлер (жалпылық ұғымдар) туралы пікірталастар күшейіп, ақыл-ойға діни сенімнің үстемдігін «логика арқылы» дәлелдеуге ұмтылыс қалыптасты.

Өкілдері: Ансельм Кентерберийский, Иоанн Росцелин, Пьер Абеляр.

Кемеліне жеткен (XIII ғ.)

Аристотель еңбектерінің кең таралуымен философия мен теологияның арақатынасы күрделене түсті. Ал-Фараби мен Ибн Рушд ықпалымен «ақиқаттың екі ұдайлығы» мәселесі төңірегінде пікірталастар үдеді.

Өкілдері: Ұлы Алберт, Фома Аквинский, Дунс Скот.

Құлдырау (XIV–XV ғғ.)

Шынайы ғылыми бағдар күшейіп, схоластикалық «бос тіл безеу» сынға алына бастады. Номинализм өрістеп, танымда тәжірибе мен дәлелдің қарапайымдылығы алға шықты.

Өкілдері: Уилям Оккам, Жан Буридан.

Пьер Абеляр және универсалийлер дауы

Схоластикалық әдістің дамуына ықпал еткен ойшылдардың бірі — француз теологы әрі философы Пьер Абеляр (1079–1142). Негізгі еңбектерінің бірі — «Бар және жоқ». Оның пікірінше, шынайы өмір сүретіндер — жалқылар, алайда олардың ортақ қасиеттері болғандықтан, әмбебап жалпы ұғымдар қалыптасады. Универсалийлер Құдайдың ақыл-ойында «үлгі» ретінде бар, сондықтан жалқыны тану мен жалпыға сенім бір-біріне қайшы келмеуі тиіс.

Абелярдың осы аралық ұстанымы үшін оны реалистер де, номиналистер де сынады.

Фома Аквинский: христиандық аристотелизм

Фома Аквинский (1225/26–1274) христиандық ілімді Аристотель философиясымен терең байланыстырып, схоластиканың ең ықпалды жүйесін жасады. Негізгі еңбегі — «Теологияның жиынтығы». Ол форма мен материяның байланысын талдай отырып, Христостың бойындағы құдайлық және адамдық қасиеттерді теориялық тұрғыдан негіздеуге ұмтылды.

Универсалийлердің «үш түрлі өмір сүруі»

  • Зат пайда болғанға дейін — Құдайдың ойында.
  • Затта — оның мәнін ұйымдастыратын принцип ретінде.
  • Заттан кейін — адамның ақыл-ойындағы ұғым, абстракция нәтижесі ретінде.

Аквинскийдің пайымдауынша, дін Құдайдың табиғатын түсіндіретін ілім болғандықтан, шіркеу азаматтық қоғамнан жоғары тұрады, ал жердегі билік Құдайдан тарайды. Оның мұрасы кейін неотомизмнің теориялық негізіне айналды.

Дунс Скот және ерік-жігердің басымдығы

Шотланд схоласты Дунс Скот (1268–1308) Аквинский іліміне қарсы пікір айтып, Құдайдың да, адамның да ақыл-ойы ерік-жігерге тәуелді деді. Құдай еркі абсолютті еркін: Оның қалауының өзі — игілік өлшемі. Адамда да рухани түпнегіз (жан) бар; ол мәңгі, ал дене кеңістік пен уақытта шектеулі.

Скот таным процесінде сезімдік түйсініс пен ақыл-ой жалпылықты ұғынуға ұмтылатынын мойындай отырып, рухани түпнегізді толық танытатын шешуші күш ретінде жігерді алға шығарады. Оның идеялары скотизм мектебіне ықпал етті.

Роджер Бэкон: тәжірибе мен математиканың беделі

Роджер Бэкон (1214–1249) танымда тәжірибе, эксперимент және математиканың рөлін көтеріп, философия мен жаратылыстануды теологиядан бөлу қажеттігін айтты. Оның пікірінше, білімнің қайнар көздері көп болғанымен, адамды ақиқатқа ең сенімді жеткізетін құрал — тәжірибе. Дегенмен кей жағдайда тәжірибе жеткіліксіз болғанда философия мен дін көмекке келеді деп есептеді.

Уилям Оккам: номинализм және «қарапайым дәлел» талабы

Номинализмнің көрнекті өкілі Уилям Оккам (1300–1349/50) жалпы ұғымдар мен категориялар заттардың өзінен бөлек өмір сүрмейді, олар — тек ақыл-ойдағы таңбалар мен белгілер деді. Ақыл-ойдан тыс шынайы өмір сүретіні — жалқылар. Сондықтан таным түйсіктен басталып, ішкі және сыртқы тәжірибе арқылы қалыптасады.

Оккам философиялық ақиқат пен діни ақиқаттың табиғаты әртүрлі екенін айқындап, ғылым үшін ең маңыздысы — интуиция және дәлелденетін фактілер екенін көрсетті. Ал Құдайдың бар екенін ақыл-ой арқылы бұлжытпай дәлелдейтін дерек жоқ болғандықтан, оған сенім қажет деп есептеді. Оның идеялары кейін ғылыми ойдың дамуына, соның ішінде жаратылыстануда геометриялық тәсілдердің күшеюіне ықпал етті.

Араб және түркітілдес философия: ортағасырлық мұсылмандық Шығыстың өрлеуі

Орта ғасырларда дамып, гүлденген араб және түркітілдес философия туралы деректер көп болғанымен, бұл мұра әлі толық зерттеліп біткен жоқ. Бүгінде Шығыс мәдениеті мен философиясы әлемдік рухани кеңістікте белсенді ықпал етіп отыр. Бұл өз кезегінде тек Батысты үлгі тұтатын еуроцентризмнің шектеулігін айқындайды.

Еуроцентризмге сын және Шығыс философиясының көптүрлілігі

Шығыс философиясын «әрдайым біркелкі» деп қарастыру дұрыс емес. Тарихи тұрғыдан алғанда, кемінде үш ірі дербес арна байқалады: үнді, қытай, араб-мұсылман дәстүрлері. Әрқайсысы өз даму заңдылықтары мен ерекшеліктеріне ие.

Тарихи заңдылыққа сай философиялық және ғылыми ойдың ірі орталығы белгілі бір кезеңде мұсылмандық Шығысқа ауысты. XVI ғасырға дейін мәдени өркендеудің негізгі ошақтарының бірі осы кеңістікте болды. Батыс Еуропаның мәдени дамуы салыстырмалы түрде баяу болған IX–XIII ғасырларда араб тілді ғылым мен философия айрықша гүлденді.

Араб халифаты және мәдени-интеллектуалдық өрлеу

Бұл өрлеудің бір себебі — VII ғасырда ислам дінінің пайда болуы және араб тайпаларының ортақ саяси-рухани кеңістікке бірігуі. VIII ғасырдың бірінші жартысында Араб халифаты бұрынғы Рим империясынан да ауқымды аумақты қамтыды: Арабстанмен қатар Иран, Армения, Үндістанның солтүстік-батысы, Сирия, Египет, Палестина, Солтүстік Африка жағалауы және Пиреней түбегі кірді. Сауда жолдары Атлантикадан Қытайға дейін кеңейіп, араб тілі Гибралтардан Инд өзеніне дейін ортақ тілге айналды.

Халифаттағы қолөнер, суармалы егіншілік мәдениеті, сауда мен өндіріс көптеген еуропалық аймақтарға қарағанда жоғары деңгейде дамыды. Осындай әлеуметтік-экономикалық негіз ғылым мен философияның қарқынды дамуына қолайлы жағдай жасады.

Көпұлтты мәдени орта және аударма қозғалысы

Араб мәдениеті халифат секілді көпұлтты сипатқа ие болды: оның дамуына арабтармен бірге түріктер, парсылар, берберлер, египеттіктер де зор үлес қосты. Араб тілі арқылы ежелгі Шығыс пен антикалық дүниенің мұрасы тоғысты.

Бағдат ірі рухани орталыққа айналып, Платон, Аристотель, Гиппократ пен Гален, Евклид, Архимед, Птолемей еңбектері араб тіліне аударылып, мұсылман әлеміне кең тарады. X ғасырдан бастап Кордова да маңызды мәдени орталықтардың біріне айналды.

Мұсылман перипатетизмі және аристотелизмнің екі бағыты

Философияда аристотелизмнің ықпалы ерекше күшейіп, мұсылмандық перипатетизмнің негізі қаланды. Ол шартты түрде екі бағытқа бөлінді:

  • Шығыстық аристотелизм: әл-Кинди, әл-Фараби, Ибн Сина дәстүрі.
  • Ислам аристотелизмі: Ибн Рушд дәстүрі.

Алғашқы кезеңде Аристотель ілімі мұсылман әлеміне кейде неоплатониктер бұрмалаған нұсқалар арқылы жетті. Кейін түпнұсқа мәтіндер тікелей аударылып, жүйелі зерттеу нысанына айналғанда, бұл бұрмалаушылықтардың ықпалы әлсіреді.

Әл-Кинди: араб философиясына жол ашқан ойшыл

Мұсылман перипатетизмінің алғашқы өкілдерінің бірі — әл-Кинди (шамамен 800–870). Ол «араб философы» деген құрметті атаққа ие болды. Өз трактаттарында табиғат құбылыстарын детерминистік тұрғыдан түсіндіруге назар аударды. Әл-Кинди геометрия, астрономия, оптика, медицина, музыка секілді салаларда да еңбек етіп, энциклопедиялық білім үлгісін танытты.