Несиелік ақшалар - айналымдагы толыққұнды ақшаларды алмастыратын жэне несие белгісі ретінде әрекет етуші қағаз ақша белгілері
Ақшаның қажеттілігі: тауар өндірісі мен айналыстың нәтижесі
Ақшаның өмір сүруіндегі объективті қажеттілік тауар өндірісі мен тауар айналысының болуына негізделеді. Кез келген тауар айналысында ақша айырбас құралы қызметін атқарады: тауар мен ақша бір-бірінен ажырамайды. Ақша айналысы болмаса, тауар айналысы да толыққанды жүзеге аспайды.
Маңызды ескерту: ақша — тек «зат» емес, айырбас қатынастарын ұйымдастыратын қоғамдық тетік.
Ақшаны жоққа шығару идеялары және тарихи тәжірибе
Томас Мордың утопиялық көзқарасы
XVI ғасырдың басында (1516 ж.) утопиялық социализмнің негізін қалаушы Томас Мор «Жаңа Утопия аралы және мемлекеттің үздік құрылымы туралы алтын кітап» еңбегінде ақша жоғалса, алаңдаушылық, қайғы, қиыншылық және «ұйқысыз түндер» де азаяр еді деген ой айтады. Ол сондай-ақ кез келген нәрсе ақша өлшемімен бағаланатын жерде мемлекеттік істердің табысты әрі дұрыс жүруі қиындайды деп тұжырымдайды.
Бұл пікірлер ақшаға қарсы көзқарастың ерте дәуірден-ақ болғанын көрсетеді.
XIX ғасыр утопистері және ақшаны жою жобалары
XIX ғасырдағы социал утопистері — Прудон, Оуэн, Грей және басқалар — ақшаға теріс көзқараста болды. Прудон тауар өндірісін сақтай отырып, ақшаны жою жобасын ұсынды. Мұндай идеялар Ресейде де талқыланды: 1917 жылғы Қазан революциясынан кейін, азамат соғысы жылдарында ақшаның құнсыздануы күшейген кезде «ақшаны жоюдың сәті келді» деген тұжырымдар пайда болды. Тіпті ауыл шаруашылық өнімдерін өнеркәсіп өнімдеріне тікелей айырбастауды ұйымдастыруға талпыныстар жасалды. Алайда тәжірибе бұл әрекеттердің сәтсіз аяқталғанын көрсетті.
Кейбір экономистер ақшаның орнына балама өлшемдерді ұсынды: С.Г. Струмилин еңбек бірліктерін, ал ағылшын экономисі Смит Фальтнер энергетикалық бірліктерді қолдануды ұсынған.
К. Маркстің пайымы бойынша, ақшаны алып тастау қоғамды не қиялдағы «ең жоғары» сатыға (коммунизмге), не ең төменгі сатыға (алғашқы қауымдық құрылысқа) қайта әкелуі мүмкін. Тарихи тұрғыдан алғанда, ақша болған, бар және бола береді.
Ақшаның экономикалық мәні: ерекше тауар және жалпы эквивалент
Ақша тауардан дамып, тауар болып қала береді, бірақ ол — ерекше тауар. Ақша — жалпыға бірдей эквивалент: онда барлық басқа тауарлардың құны бейнеленеді және оның делдал ретіндегі қатысуымен тауар өндірушілер арасында еңбек өнімдерінің айырбасы үздіксіз жүзеге асады.
Неге жалпы эквивалент рөлі алтынға бекітілді?
Тарихи түрде жалпыға бірдей эквивалент рөлі алтынға бекітілді. Бұл қасиет алтынның табиғатынан өздігінен тумайды. К. Маркс айтқандай: «Табиғат ақшаны жаратпайды. Алтынға бұл қасиетті қоғам береді».
Табиғи артықшылықтары
- Бөлінуге ыңғайлы
- Бүлінбейді, тот баспайды
- Әсем және ұзақ сақталады
Экономикалық негізі
- Қоры салыстырмалы түрде аз
- Өндіруге еңбек шығыны жоғары
- Құны тұрақтылыққа бейім
Алтын өндірісі, қолданылуы және жасанды алтын мәселесі
Алтынды тұтыну жылдан-жылға өсіп келеді. Ол электроникадан бастап зергерлік салаға дейін кең қолданылады: кейде өте жұқа қабат түрінде, кейде құйма күйінде пайдаланылады. Мысалы, диаметрі 6 метрге жуық Кремль курантының циферблатын алтынмен жалату үшін шамамен 26 кг алтын жұмсалған (жалату қалыңдығы шамамен 3 мкм).
Өндіріс көлемі және күрделілігі
Б.з.д. шамамен 4000 жылдардан 1985 жылға дейін әлемде өндірілген алтын көлемі 90 мың тоннаға жуық болғаны айтылады. XX ғасырда 60 мың тоннадан астам алтын өндірілді, оның ішінде шамамен 30 мың тоннасы Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі кезеңге тиесілі.
Алтын өндіру — қиын әрі капиталды көп қажет ететін процесс. Мәселен, 1 кг алтын алу үшін орташа тереңдігі 3000 метр кен қабаттарынан алынған жыныстың шамамен 100 тоннасын өңдеу қажет болуы мүмкін.
Қазақстандағы алтын қоры
Қазақстанда алтын кен орындары бар: олардың бір бөлігі жұмыс істейді. Мәтіндегі дерекке сәйкес, 1994 жылы жылдық өнім шамамен 25 тонна алтынды құраған.
Жасанды алтын: мүмкін, бірақ тиімсіз
Жасанды алтын жасау идеясы адамзатты ертеден қызықтырды: бұл бағытта алхимиктер де ізденген. Кейбір тәжірибелерде палладий мен индий қоспалары арқылы алтынға ұқсас қорытпа алынғаны айтылады (мысалы, палладий — 65%, индий — 35%), әрі ол қаттылығы жағынан алтыннан едәуір жоғары болуы мүмкін.
Қазіргі ядролық физика белгілі жағдайларда басқа элементтерден алтын атомдарын алуға мүмкіндік бергенімен, мұндай тәсілдің өзіндік құны өте жоғары. Сондықтан жасанды жолмен алынған металл табиғи алтынмен баға тұрғысынан бәсекеге түсе алмайды. Ол кей салаларда қолданылуы мүмкін, бірақ жалпыға бірдей эквивалент рөлін толық атқара алмайды.
«Ақша — зат емес, қоғамдық қатынас»
Ақшаның мәнін түсіндіретін маңызды тұжырым: «ақша — зат емес, ол — қоғамдық қатынас». Яғни ақша адамдар арасындағы өндіріс, бөлу және айырбас процесінде қалыптасатын экономикалық байланыстарды көрсетеді. Қоғамнан оқшау қалған адам үшін ақшаның мағынасы жоғалады: Робинзон Крузо мысалында, аралда пайдалы заттар қажет болғанымен, ақша өзінің құндылығын жоғалтқан.
Экономикалық категория ретіндегі ақшаның үш қасиеті
1) Тікелей айырбасталу
Ақшаны кез келген материалдық құндылықтарға айырбастау мүмкіндігін білдіреді.
2) Айырбас құнының дербес формасы
Ақшаны тікелей тауар өткізуге байланыстырмай қолдануға мүмкіндік береді (несие, бюджет, төлемдер және т.б.).
3) Еңбектің заттық өлшемі
Тауарды өндіруге жұмсалған еңбекті ақша арқылы өлшеп, құнын анықтауды көрсетеді.
Жалпыға тікелей айырбасталудың тарихи өзгерісі
Кеңестік дәуірде жалпыға тікелей айырбастау мүмкіндігі едәуір шектелді: кәсіпорындар, жер, орман, жер асты байлықтары еркін сатылмады және сатып алынбады. Қазіргі кезеңде жекешелендіру процестері мен нарықтық қатынастардың кеңеюіне байланысты бұл мүмкіндік ұлғайды.
Айырбас құнының дербес формасы ретінде ақша
Ақшаның бұл формада қолданылуы тауарларды тікелей өткізумен ғана шектелмейді. Ол несие беру, қарыздарды өтеу, мемлекеттік бюджеттің кірістерін қалыптастыру, өндірістік және өндірістік емес шығындарды қаржыландыру, сондай-ақ Ұлттық банктің несиелік ресурстарды басқа банктерге ұсынуы сияқты операцияларда көрінеді.
Алтынның қазіргі ақша жүйесіндегі орны және қағаз/несиелік ақшалар
Алтын туралы пікірталас: демонетизация мәселесі
Экономистер арасында алтынның ақшалай тауар ретіндегі рөліне қатысты түрлі көзқарастар бар. Бір пікір бойынша, алтынның демонетизациялануы аяқталып, ол жалпыға бірдей эквивалент және классикалық ақша қызметтерін атқаруды толық тоқтатты делінеді. Екінші пікір алтын әлі де ақша қызметтерін белгілі деңгейде жалғастырып отырғанын айтады. Үшінші көзқарас бойынша, жартылай демонетизация процесі жүріп жатыр: алтын ерекше тауар ретіндегі кей қасиеттерін сақтаған.
Қазіргі ұлттық экономикалардың көпшілігінде алтынның күнделікті айналысы жоқ: айналыс, төлем және қорлану қызметтерін қағаз және несиелік ақшалар атқарады. Дегенмен алтын халықаралық деңгейде резерв актив ретінде маңызын сақтайды.
Қағаз ақшалар
Қағаз ақшалар сатып алу және төлем құралы ретінде, ең алдымен, мемлекеттің қажеттіліктерін қамтамасыз ету үшін қолданылады. Қазақстанда олардың эмитенті — Ұлттық банк. Номиналдық құн мен шығаруға кеткен шығындар арасындағы айырма эмиссиялық табыс ретінде мемлекеттік бюджетке түседі.
- Негізгі қызметтері: айналыс құралы және төлем құралы
- Алтын стандарт жойылғаннан кейін жинақтау қызметін ішінара атқара алады
- Ұзақ мерзімде дербес айналымы шектеулі, сондықтан басқа ақша түрлерімен қатар жүреді
Несиелік ақшалар
Несиелік ақшалар — айналыстағы толыққұнды ақшаларды алмастыратын және несие белгісі ретінде әрекет ететін ақша формасы. Олардың өзіндік құны болмайды, олар құнның өрнегін білдіреді. Несиелік ақшалардың негізгі эмитенті — банк жүйесі.
Ірі мәмілелерді қаржыландыруда банктердің несие беруі қағаз ақша қажеттілігін азайтады: осы арқылы несиелік ақшалар тауар айналымының қажеттілігін тиімді қанағаттандырады.
Қорытынды
Ақша — тауар өндірісі мен айырбас қатынастарының заңды нәтижесі. Ол тарихи түрде алтынмен байланысқанымен, қазіргі экономикада негізгі операцияларды қағаз және несиелік ақшалар жүзеге асырады. Дегенмен ақшаның түпкі табиғаты өзгермейді: ол адамдар арасындағы экономикалық қатынастарды ұйымдастыратын және өлшейтін қоғамдық категория.