Сала деңгейінде туризмді ұйымдық және экономикалық қолдау шаралары

Туризмді дамыту: экономикалық мүмкіндік және әлеуметтік әсер

Соңғы жылдары Қазақстанда туризмді дамыту арқылы экономикалық жағдайды жақсартып, бірқатар әлеуметтік мәселелерді шешуге болатыны жиі айтылып жүр. Ресми деректерге сәйкес, ел қазынасына сырттан келетін инвестицияның шамамен 10%-ы туризм саласына тиесілі.

Қазақстан туристік ел болуға толық мүмкіндігі бар мемлекеттердің қатарына жатады. Дегенмен, туризмнің дамуы баяу. Мұның бір дәлелі — елімізге келетін шетелдік келушілердің басым бөлігі іссапар немесе кәсіби мақсатпен келеді (шамамен 89,7%).

Турист шығыны: әлеует бар, бірақ көрсеткіш төмен

Соған қарамастан, бір турист орта есеппен 700 АҚШ доллары көлемінде шығын қалдырады. Алайда бұл көрсеткіш әлемдік орташа деңгейден (1000 доллар) едәуір төмен.

Туризмнің кең қанат жаюы үшін бірнеше негізгі бағытты жүйелі түрде жолға қою қажет: шекаралық бақылау рәсімдерін оңтайландыру, қауіпсіздікті қамтамасыз ету, сондай-ақ көлік қатынасы мен тасымал инфрақұрылымын дамыту.

Мемлекеттік қолдау және нарықтағы «резервтер»

Жаңа экономикалық жағдайларда салаларды дамыту стратегиялық сипат алады: болжаудың маңызы артып, әлеуметтік-экономикалық және сыртқы экономикалық басымдықтарды қалыптастыру арқылы қоғамдық ұдайы өндірістің процестерін реттеуге негіз қаланады.

Соңғы жылдары туризмді дамытуға бағытталған мемлекеттік қолдау шаралары жүргізілді. Алайда қабылданған шаралардың күшті және әлсіз тұстарын анықтап, талдау негізінде туристік қызметті жақсартатын нақты ұсыныстар жасау қажеттілігі туындады.

Мемлекеттік басқару органдары іске асырған ұйымдастырушылық-экономикалық қадамдар жалпы алғанда конструктивті. Дегенмен талдау туристік нарықта табысты жұмыс істеу үшін әлі де пайдаланылмаған мүмкіндіктер бар екенін көрсетті.

Сала деңгейіндегі қолдау: күшті жақтар, әлсіз тұстар және ұсыныстар

Интеграциялық процестер

Қолда бар бағыт: ДСҰ аясындағы қолдау және ынтымақтастық.

Күшті жағы: халықаралық күн тәртібімен үйлесуге мүмкіндік береді.
Әлсіз тұсы: Дүниежүзілік туристік агенттіктер ассоциациясының федерациясымен және Халықаралық туристік альянспен жүйелі ынтымақтастық жеткіліксіз.
Ұсыныс: аталған халықаралық құрылымдармен тұрақты серіктестік орнату.

Ұлы Жібек жолын жаңғырту

Бағыт: визалық рәсімдерді жеңілдету, ескерткіштерді қалпына келтіру, инфрақұрылым құру, инвестиция тарту.

Күшті жағы: тарихи-мәдени маршруттың халықаралық тартымдылығы жоғары.
Әлсіз тұсы: шетелдік туристерге арналған ойын-сауық мүмкіндіктері шектеулі.
Ұсыныс: қазіргі заманғы ойын-сауық индустриясын дамыту.

Инвестиция саясаты

Негізгі инвестициялар қонақүй секторына, коммуникацияларға және туристік нысандарды қалпына келтіруге бағытталады.

Күшті жағы: орналастыру мен базалық инфрақұрылым нығаяды.
Әлсіз тұсы: демалысты ұйымдастыру нысандарын дамытуға инвестиция жеткіліксіз.
Ұсыныс: қаржының бір бөлігін турист сұранысын зерттеуге және белсенді демалыс өнімдеріне бағыттау.

Маркетинг және статистика

Қолда бар тәжірибе: көрмелерге қатысу, каталогтар шығару, топтық сапарларға жеңілдіктер.

Күшті жағы: нарыққа шығудың базалық құралдары бар.
Әлсіз тұсы: кең ауқымды жарнамалық науқандар, сегменттеу және жүйелі маркетингтік зерттеу жеткіліксіз; туристердің барлық санаты толық есепке алынбайды.
Ұсыныс: туристік маркетинг институтын құру, қолжетімді «package tour» өнімдерін қалыптастыру, туристік және кеден органдарының бірлескен дерек алмасуын күшейту.

Визалық режим

Қолда бар шаралар

Визалық рәсімдерді жеңілдету, елге кіру визасын алу процесін оңтайландыру.

Әлсіз тұстар

Еуропа мен АҚШ бағыттарына виза алудың күрделілігі; Қазақстанға кіру визаларының құнының жоғары болуы.

Ұсыныс

Ішке кіру визаларының құнын төмендету және визасыз/жеңілдетілген режимдер аясын кеңейту.

Туристік фирмалар деңгейіндегі басымдықтар

Туристік фирмалар үшін экономикалық жағдайлардың салыстырмалы түрде тең әрі түсінікті жүйесін қалыптастыру маңызды. Сонымен қатар әкімшілік және өзге де органдармен өзара іс-қимыл кезіндегі мүдделерді қорғау тетіктері, сондай-ақ дамудың негізгі басымдықтары айқындалуы тиіс.

Лицензиялау

Сапаны арттыруға ықпал етеді, бірақ туроператорлық және турагенттік лицензия алу процесінде монополиялану белгілері байқалады.

Ұсыныс: лицензия беру құқығын жергілікті басқару органдарына ішінара делегирлеу.

Көрмелер және ілгерілету

Алматыда KIFT сияқты халықаралық көрмелерді ұйымдастыру фирмалардың белсенділігін арттырады, бірақ шағын компаниялар үшін қатысу құны жоғары.

Ұсыныс: шағын фирмалардың көрмелерге қатысуына мемлекеттік қолдау енгізу.

Қаржыландыру және маркетинг

Инвестицияны көбіне ірі ұлттық компаниялар салады; шағын бизнес қаржылық қолдаудан тыс қалады. Маркетинг құралдарына ресурс тапшылығы байқалады.

Ұсыныс: шағын бизнеске қаржылық қолдау бағдарламасын әзірлеу, маркетингтік концепцияны күшейту және маркетолог мамандарды ұстауға қаражат бөлу.

Болжау, туристік сыйымдылық және жүктеме: тұрақтылық факторы

Туризм көрсеткіштерін болжағанда тек қонақүйлер мен орналастыру орындарының сыйымдылығын ғана емес, сондай-ақ көрікті нысандар мен қызмет көрсету объектілерінің өткізілімдік мүмкіндігін, әрі республика ландшафтарының максималды туристік жүктемесін есепке алу қажет.

Туристік жүктеме табиғи орта мен туризм арасындағы сандық-сапалық өзара байланысты сипаттайды. Бұл жерде туристердің талғамы, әдеті, жергілікті халықтың дәстүрі секілді субъективті факторлардың да ықпалы бар. Сондықтан ұзақмерзімді жоспарлау үшін жүктеме нормаларын дұрыс есептеу — табиғи және мәдени мұраның сақталуына тікелей әсер етеді.

Тәуекел: шамадан тыс жүктеме

Өткізілімдік мүмкіндікке ғана сүйенген болжау жоғары жүктеме салдарынан табиғи ландшафттардың бұзылуына және тарихи-мәдени ескерткіштердің эстетикалық тұтастығының әлсіреуіне әкелуі мүмкін. Сондықтан болжам кезінде туристердің өткізілімдік көрсеткіштері мен жүктеме нормативтері оңтайлы сәйкестікте болуы тиіс.

Ұлттық бағдарлама деректері және салыстыру

Қазақстанда туризм индустриясын дамытудың ұлттық бағдарламасы әзірленіп, 2010 жылға дейінгі көрсеткіштер мен туристік ағым болжамдары есептелді. Есептеуде орналастыру орындарының максималды сыйымдылығы және өткен кезең көрсеткіштері негізге алынды.

№	Көрсеткіш	2010: туристік толығу бойынша болжам	2010: бағдарлама бойынша болжам
1	Туристер саны (мың адам)	1020	1510
2	Туристік ағым (жылына млн. адам-күні)	17,9	26,7
3	Шетелдік туристер саны (мың адам)	153	154
4	Шетелдік туристер ағымы (жылына млн. адам-күні)	1,7	1,8
5	Отандық туристер саны (мың адам)	867	1356
6	Отандық туристер ағымы (жылына млн. адам-күні)	16,0	25,0

Түйін

Салыстыру нәтижесі туристік сыйымдылық шегі шамамен 1020 мың адам екенін көрсетеді, ал бағдарламада 1510 мың адам деңгейі жоспарланған. Бұл айырма табиғи және мәдени ресурстарға түсетін қысымды күшейтуі мүмкін.

Халықаралық тәжірибе және визалық саясаттың әсері

Әлемдік тәжірибе туризмнің ел имиджін қалыптастыратын және бюджет кірісін арттыратын тиімді құрал екенін көрсетеді. Мысалы, туризмнен түсетін кіріс көлемі бойынша Израильдің бюджетіне шамамен 2 млрд доллар, Тайландқа 7 млрд доллар, ал АҚШ-қа 50 млрд доллар шамасында пайда түсетіні айтылады.

Қазақстанда сыртқа шығатын туристік сапарлардың үлесі шамамен 50%-ға жуық болса, елімізге келетін туристік сапарлар үлесі 16% деңгейінде.

Туркия мен Тайланд тәжірибесінде визаны арзандату және кейбір елдер үшін визасыз режим енгізу туристер ағынын айтарлықтай көбейтті. Тайланд визасының құны шамамен 8 доллар екені көрсетіледі.

Ұлы Жібек жолы және Қазақстанның стратегиялық орны

Тарихи-мәдени байланыстар халықтың дүниетанымын көрсетеді. Тарихи мұра да, туристік бизнес те болашаққа қызмет етеді — стратегиялық идеяларды іске асыруға «көпір» бола алады.

Дүниежүзілік туристік ұйымның болжамдарына сәйкес, 2020 жылға қарай ең көп саяхатшы қабылдайтын ел ретінде Қытай аталады. Осы нарыққа жетудің тиімді маршруттары аймақтағы транзиттік әлеуетті күшейтеді. Бұл тұрғыда Қазақстанның географиялық орны — дұрыс пайдаланса, ерекше артықшылық.

Ұлы Жібек жолының қазақстандық бөлігінде шетелдік туристер ағымы жылына шамамен 50 мың адам болуы мүмкін деген болжам бар. Дегенмен, нақты нәтиже орналастыру сыйымдылығына, нысандардың өткізілімдік мүмкіндігіне, қауіпсіздік пен сервис сапасына, сондай-ақ бір туристен түсетін табысқа тікелей тәуелді.

Туристік өнім тізбегі: бір буын әлсіресе, тартымдылық төмендейді

Болжанған көрсеткіштерге қол жеткізу үшін келісілген инвестициялық саясат қажет. Қолдау көбіне ішке кіру туризмімен айналысатын фирмаларға бағытталады, алайда саланың жалпы тиімділігі үшін барлық буынның өзара байланысы шешуші мәнге ие.

Үйлестіру қажет негізгі қызметтер

Орналастыру

Қонақүй, хостел, өзге де орналастыру түрлері.
Тамақтану

Қолжетімді әрі сапалы қоғамдық тамақтану желісі.
Көлік

Қалалар мен өңірлер арасындағы тұрақты қатынас.
Экскурсиялық сервис

Бағдарлар, гидтер, қауіпсіздік және ақпараттық қолдау.

Осы тізбектің бір элементінде олқылық пайда болса, әлеуетті клиент үшін тұтас туристік өнімнің тартымдылығы төмендейді. Сондықтан сапалы туристік өнім жасау үшін барлық қатысушылардың мүдделерін үйлестіру — негізгі міндеттердің бірі.