Субъективтік құқық
Құқықтық қатынастың объектісі және мазмұны
Құқықтық қатынастың объектісі — қоғамдық және жеке тұлғалардың мүдде-мақсаттарын реттеп, басқаруға бағытталған қатынастар аясындағы нақты мән. Осы мүдде-мақсаттарды іске асыру барысында субъектілердің іс-әрекеті, атқаратын жұмысы және мінез-құлқы құқықтық қатынастың объектісі ретінде көрінеді.
Негізгі ұғымдар
- Субъективтік құқық
- Субъектінің өз мүддесін қанағаттандыруға мүмкіндік беретін заңды мүмкін жүріс-тұрыс шамасы.
- Заңды міндет
- Құқықпен бекітілген заңды қажет жүріс-тұрыс шамасы; субъективтік құқықтың жүзеге асуына кепіл болатын талап.
Құқық пен міндеттің мазмұндағы орны
Қоғамдық қатынастар құқықтық қатынастың материалдық мазмұны болса, субъективтік құқықтар мен заңды міндеттер оның заңды (субъективтік) мазмұнын құрайды. Дәл осы құқықтар мен міндеттер арқылы қатысушылар арасындағы заңды байланыс жүзеге асады.
Айырмашылықтың өзегі
- Субъективтік құқық — тұлғаның өз мүддесін қанағаттандыруға бағытталады.
- Заңды міндет — өзгелердің мүддесін (мемлекет, басқа тұлғалар) қамтамасыз етуге бағытталады.
- Құқық — мүмкін мінез-құлық шамасы, міндет — қажет мінез-құлық шамасы.
Субъективтік құқықты жүзеге асыру
Субъективтік құқық субъектінің мүдде-мақсатын толық әрі дұрыс орындауға, міндеттердің орындалуын қамтамасыз етуге және қажет болған жағдайда құқықты сот арқылы қорғауға мүмкіндік береді. Бұл — қатынастың екі тарапына да тиесілі заңды құрал, оған үшінші тұлғалар негізсіз араласа алмайды.
Іске асырудың негізгі тәсілдері
- 1 Құқықтың алдында тұрған өз мүдде-мақсатын нақты анықтау.
- 2 Құқықтық нормаларды дұрыс және мақсатқа сай пайдалану.
- 3 Құқықтық тәртіп талаптарын қатаң сақтау.
Заңды міндеттер: құқықтың ажырамас серігі
Субъективтік құқық бар жерде заңды міндет те қатар жүреді. Бұл екеуі бір-бірінсіз өмір сүрмейді: көп қатынастарда тараптардың құқықтары болғанындай, сол құқықтарға сәйкес міндеттері де болады. Қатысушылар өз міндеттерін дұрыс әрі уақытында орындаса, құқықтардың да дер кезінде және талапқа сай жүзеге асуы қамтамасыз етіледі.
Міндетті орындаудың екі түрі
- Белсенді әрекет: бір субъект өзге субъектінің мүддесі үшін міндетті түрде іс-әрекет жасап, белгілі бір жұмысты орындауға тиіс.
- Тыйым/шектеу: субъектінің белгілі бір әрекеттеріне құқықтық шектеу қойылады.
Нәтиже
Міндеттердің орындалуы қатынастың дұрыс жүруіне, құқықтардың қорғалуына және құқықтық тәртіптің тұрақтылығына тікелей әсер етеді.
Заңды себептер (заңды фактілер) және олардың рөлі
Қоғамда құқықтық қатынастар үздіксіз пайда болып, өзгеріп, тоқтап және жаңарып отырады. Мұның бәрі белгілі бір заңды себептерге, яғни заңды фактілерге негізделген объективті процесс. Заңды фактілер — белгілі бір құқықтық салдардың туындауына негіз болатын нақты өмірлік жағдайлар.
Заңды себептердің негізгі түрлері
Оқиғалар
Субъектілердің еркіне тәуелсіз жағдайлар: өрт, жер сілкінісі, су тасқыны, уақыттың өтуі, адамның тууы немесе қайтыс болуы және т.б. Оқиға азаматтық құқықтар мен міндеттердің пайда болуына заңда көрсетілген жағдайларда ғана негіз болады.
Әрекеттер
Субъектілердің еркімен байланысты жағдайлар. Әрекеттер құқыққа сай және құқыққа қайшы болып бөлінеді. Құқыққа қайшы әрекеттер тоқтатылуға және тиісті жауапкершілік белгілеуге жатады.
Құқықтық қатынастардың қалыптасу негіздері
Құқықтық қатынастардың пайда болуы мен дамуы көбіне үш құрамдасқа сүйенеді: нормативтік актілер, заңды фактілер және субъективтік құқық. Осы күрделі негіздер құқықтық қатынастарды реттеп, нығайтып, қоғамның даму процесіне ықпал етеді.
Заңды фактілердің жіктелуі
1) Салдардың сипаты бойынша
- Құқықтудырушы: мысалы, жоғары оқу орнына түсу.
- Құқықөзгертуші: мысалы, күндізгі бөлімнен сырттай бөлімге ауысу.
- Құқықтоқтатушы: мысалы, жоғары оқу орнын аяқтау.
2) Субъект еркімен байланысына қарай
- Оқиғалар: ерікке тәуелсіз (табиғи апат, өлім және т.б.).
- Әрекеттер: ерікке байланысты; құқыққа сай және құқыққа қайшы болып бөлінеді.
Заңды құрам: бір факт жеткіліксіз болатын жағдай
Кейде құқықтық қатынастың пайда болуы үшін бір ғана заңды факт жеткіліксіз болады. Мұндайда бірнеше фактінің жиынтығы — заңды құрам қажет.
Мысал: кәрілік бойынша зейнетақы алу үшін зейнеткерлік жасына жету, белгілі бір еңбек өтілінің болуы және зейнетақыны тағайындау туралы шешім қабылдануы тиіс.
Нақты айқындалған құрам
Барлық элементтері заңмен дәл көрсетіліп, нақты анықталады (мысалы, зейнетақыны тағайындау шарттары).
Жалпы белгілермен сипатталатын құрам
Негіздері жалпы белгілер арқылы беріледі (мысалы, некені бұзудың негіздері).