Жылжымайтын мүлік
1) Азаматтық құқық қатынасының объектісі: ұғымдар және арақатынастар
Азаматтық құқық қатынастарының объектілеріне әртүрлі түсініктер беріледі. Негізгі көзқарастар төмендегідей:
- объект — азаматтық құқық қатынастары қатысушыларының әрекеттері бағытталатын нәрсе;
- объект — азаматтық құқық субъектілері үшін құқықтық қатынасқа қатысудың себебі болатын материалдық және рухани игіліктер;
- объект — азаматтық құқық қатынасының пайда болуына түрткі болатын құндылық.
Талқылауға арналған сұрақтар
- Жоғарыдағы анықтамалардың қайсысы сіздің пікіріңізше дәлірек, және неліктен?
- Азаматтық құқықтық қатынастың объектісі сол қатынастың элементі бола ала ма?
- Мәні жағынан бұл екі ұғым ұқсас па: қатынас объектісі және қатынас пәні?
- Қатынас объектілері мен азаматтық құқық қатынастарының түрлері арасында байланыс бар ма? Егер болса, ол қандай байланыс?
- Мысал келтіріңіз.
2) Объектілердің топтастырылуы және атаулардың негізі
Азаматтық құқық қатынастарының объектілері әртүрлі қатынастарға қарай топтастырылады. Бұл жерде негізгі міндет — объектілерді түрлерге бөлу логикасын түсіну және олардың атауларының неге әртүрлі болатынын анықтау.
Тапсырмалар
- Азаматтық құқық қатынастары объектілерін қандай түрлерге бөлуге болады?
- Азаматтық құқық объектілерінің барлық түрлерін қарап шығыңыз.
- Объектілер атауларының әртүрлі болуы қандай белгіге/негізге сүйенеді?
Назар аударатын тұстар
Бір объект бір қатынаста зат ретінде, екінші қатынаста мүліктік құқық немесе нәтиже ретінде көрінуі мүмкін. Сондықтан атаулар кейде экономикалық мазмұнды, кейде құқықтық режимді, кейде қолданылу тәсілін айқындайды.
3) Жылжымайтын мүлік: кең түсіндірудің негізділігі
Жылжымайтын мүлік — қазақстандық азаматтық құқықтағы салыстырмалы түрде жаңа ұғымдардың бірі. Әдетте жермен тығыз байланысты объектілер (жер учаскелері, ғимараттар, құрылыстар) жылжымайтын мүлік ретінде түсіндіріледі. Алайда Қазақстан Республикасының Азаматтық кодексі кейбір жағдайларда жермен тікелей байланысы жоқ объектілерді де жылжымайтын мүлікке жатқызады.
Талқылауға арналған сұрақтар
- «Жылжымайтын мүлік» ұғымын құқықтық мағынада кең түсіндіру дәлелді ме?
- Жылжымайтын мүліктің құқықтық режимі мен жылжитын заттардың режимі арасындағы негізгі айырмашылық неде?
4) Кәсіпорын: субъект пе, әлде объект пе?
Азаматтық құқықта «кәсіпорын» ұғымы екі қырынан қарастырылады: бір жағынан — субъект (заңды тұлға ретінде), екінші жағынан — объект (мүліктік кешен ретінде). Бұл айырмашылық мәмілелерді рәсімдеу кезінде ерекше маңызға ие.
Тапсырмалар
- Кәсіпорынды азаматтық құқықтың объектісі ретінде түсінуге қатысты көзқарасыңызды негіздеңіз.
- Мәміле жасалғанда қандай жағдай туындайды: егер объект ретінде бүкіл кәсіпорын емес, тек оның ірі цехтарының бірі берілсе?
5) Бөлінетін және бөлінбейтін заттар: ортақ меншіктегі шешімдер
Бөлінетін және бөлінбейтін заттарды ажырату мәселесі бір затқа бір уақытта екі немесе одан да көп тұлға құқық иеленген кезде (ортақ меншік жағдайында) ерекше өзектенеді. Әсіресе бөлінбейтін мүлік бойынша әрбір субъектінің мүддесін тең қорғау тетіктерін дұрыс анықтау қажет.
Практикалық сұрақтар
- Егер бөлінбейтін мүлікке ортақ меншік құқығы негізінде бір мезгілде екі субъект ие болса, қандай құқықтық шешімдер қолданылуы мүмкін?
- Шаруа қожалығын бөлу қандай тәртіппен жүзеге асырылады?
Нормативтік негіз
Жауапты негіздеу үшін Қазақстан Республикасының Азаматтық кодексінің тиісті баптарына нақты сілтеме беріңіз (ортақ меншік, үлес, бөлу, бөлінбейтін заттар режимі туралы нормалар).
6) Интеллектуалдық меншік: объектілер және оларды қорғау
Шығармашылық қызметтің нәтижелері және оларға теңестірілген дараландыру құралдары (өнім, жұмыс, қызмет көрсету) азаматтық құқықта бір объектілер тобына біріктіріледі. Бұл топ интеллектуалдық меншік деп аталады. Құқық нормалары мұндай объектілерді құқық иеленушінің тікелей пайдалануын да, оның рұқсатымен басқа тұлғалардың қолдануын да қамтамасыз етеді. Сондай-ақ заңнамада интеллектуалдық меншік объектілерін қорғаудың тәсілдері мен тәртібі айқындалады.
Тапсырмалар
- Азаматтық құқықтағы интеллектуалдық меншікке жататын объектілерді атап шығыңыз.
- Интеллектуалдық меншікті реттейтін негізгі нормативтік құқықтық актілерді атаңыз.
7) Ақпарат және құпия режимдері: қызметтік және коммерциялық құпия
Азаматтық құқық объектілерінің қатарына ақпарат және оның кейбір түрлері, соның ішінде қызметтік құпия мен коммерциялық құпия да жатады. Бұл ұғымдарды дұрыс айқындау үшін олардың белгілерін (құндылығы, қолжетімділік режимі, жария етілмеуі, қорғау шаралары) нақты көрсету маңызды.
Талқылауға арналған сұрақтар
- Қызметтік құпия және коммерциялық құпия ұғымдарын қалай анықтауға болады?
- Олардың негізгі белгілері қандай?
- Мысал келтіріңіз.
8) Кейстік жағдай: цирктік номерлерді рұқсатсыз пайдалану
Астаналық танымал клоун Н. Алматы қаласындағы цирк артисі А.-ның өз қойылымдарында Н.-ның бағдарламасына кіретін цирктік номерлерді қолданып жүргенін біледі. А. осы номерлермен ТМД бойынша гастрольге шығып, айтарлықтай табысқа және танымалдыққа қол жеткізген.
Сұрақтар
- Бұл жағдайға байланысты Н.-ның А.-ға талап қоюы орынды ма?
- Егер азаматтық құқықтық қатынас туындаса, оның объектісі не болады?
- Осы объект азаматтық құқықпен қорғала ма?
9) Интеллектуалдық меншік объектілерін қызмет нәтижесіне қарай жіктеу
Төменде көрсетілген интеллектуалдық меншік объектілерін қызмет нәтижесіне қарай топтастырыңыз:
- —әдеби-көркем шығарма;
- —ғылыми еңбектер;
- —артистердің орындаушылық қызметі;
- —фонограмма;
- —радиобағдарламалар;
- —ЭЕМ бағдарламасы;
- —тауар белгісі;
- —қызмет көрсету белгісі;
- —математика бойынша тапсырма;
- —ойлап табу;
- —ғылыми ашулар;
- —коммерциялық атау және белгі.