Қазақша рефераттар

Қазақ - қырғыз автономиясы

ІІ Бүкілқазақ-қырғыз құрылтайы (1917): шешуші бетбұрыс

ІІ Бүкілқазақ-қырғыз құрылтайы 1917 жылғы 5–13 желтоқсанда Орынборда өтті. Құрылтайды Ә. Бөкейханов, А. Байтұрсынов, М. Дулатов, Е. Омарұлы, С. Досжанов ұйымдастырды. Төрағасы — Б. Құлманов.

Қазан төңкерісінен кейінгі саяси дағдарыс жағдайында қазақ қоғамы өз бағытын айқындау үшін құрылтайға ерекше мән берді. Жиынға қазақ даласының түрлі аймақтарынан, Самарқан облысы мен Алтай губерниясындағы қазақтар атынан — 58 делегат, әртүрлі қазақ ұйымдарынан — 8 делегат, арнайы шақырылған — 15 адам қатысып, барлығы 81 делегат жиналды.

Күн тәртібі: 10 өзекті мәселе

Құрылтай күн тәртібіне он мәселе қойды. Алғашқы баяндаманы Ә. Бөкейханов жасап, соның негізінде қаулы қабылданды. Қаулы бойынша қазақ автономиясы, милиция (жасақ) және Ұлт кеңесі мәселелерін қарау үшін 7 адамнан комиссия құрылды. Комиссия атынан Халел Ғаббасов автономия, милиция және Ұлт кеңесі жөнінде баяндама жасады.

Күн тәртібіндегі негізгі тақырыптар

  • Сібір, Түркістан автономиясы және Оңтүстік-шығыс Одағы
  • Қазақ-қырғыз автономиясы
  • Милиция (жасақ) мәселесі
  • Ұлт кеңесі
  • Ұлт қазынасы
  • Мүфтилік мәселесі
  • Халық соты
  • Ауылды басқару
  • Азық-түлік мәселесі

Саяси уәж

Баяндамаларда Ресейде халық сеніміне ие тұрақты үкіметтің жоқтығы, әкімшілік басқарудың әлсіреуі салдарынан тәртіпсіздік күшеюі мүмкін екені айтылды. Осындай жағдайда қазақ-қырғыз елін қорғайтын өз билік тетігін құру қажеттігі алға тартылды.

Құрылтай шешімдерінің түпкі мақсаты — ел ішіндегі анархияны болдырмау, тәртіпті сақтайтын уақытша басқару жүйесін қалыптастыру және ұлттық мүддені қорғау.

Қаулының өзегі: Алаш автономиясы және Алаш Орда

Негізгі шешімдер

  • Біртұтас аумақ, тегі, тілі мен тұрмысы жақын халық ретінде бірқатар облыстардағы қазақ жерлерін біріктіріп, ұлттық-территориялық автономия құру.
  • Қазақ-қырғыз автономиясын «Алаш» деп атау.
  • Алаш автономиясындағы жер үстіндегі байлық пен жер қойнауындағы кенді Алаш мүлкі деп тану.
  • Қазақ-қырғыз арасында тұратын өзге халықтардың құқықтарын теңестіру, мекемелерде санына қарай өкілдік беру.
  • Өлкені бүліктен қорғау үшін уақытша Ұлт кеңесін құру және оны «Алаш Орда» деп атау.

Кейінгі түсіндірме

Кейін Ә. Бөкейханов 1919 жылғы 11 ақпанда бұл шешімдердің туған себебін атап өтті: мақсат — қазақтар мекендеген аумақта анархияға жол бермеу, сондай-ақ өлкеде большевизмнің күшеюін тежейтін саяси ахуал қалыптастыру еді. Алайда Ресейдегі жалпы жағдай автономияны толық іске асыруға мүмкіндік бермеді.

Сыртқы байланыстар және азамат соғысы жағдайы

Азамат соғысының басталуы Алаш Орданың саяси бағдарын айқындауды талап етті. Кеңес үкіметінің өлкеде әлеуметтік-саяси тірегі әлсіз деп бағаланғандықтан, Алаш Орда уақытша түрде ақтармен одақтасуға мәжбүр болды. Бұл шешім тәуекелі көп, ал нәтижесі тұрақсыз болды: түрлі үкіметтер Алаш автономиясын толыққанды саяси субъект ретінде мойындауға әрдайым құлықты емес еді.

Уақытша Сібір үкіметі және «ақтармен» қатынас

1918 жылғы 8 ақпанда большевиктер таратқан Сібір облыстық думасының орнына құрылған Уақытша Сібір үкіметімен алғашқы байланыс жасалды. Алаш жетекшілері атаман Дутовпен, Самарадағы Құрылтай жиналысы мүшелері комитетімен (Комуч), Омбыдағы Уақытша Сібір үкіметімен де келіссөз жүргізді.

Сібір үкіметі қазақ қайраткерлерінің ел ішіндегі беделін өз мақсаттарына пайдалану жолдарын қарастырды және Алашорданың дербес әрекетіне шектеу қоюға тырысты. Архив деректері Алаш қайраткерлерінің мұндай қысымға қарсы табанды ұстаным көрсеткенін айғақтайды. Соңы Алаш автономиясын тану туралы мәлімдемені «сепаратизм» ретінде айыптауға дейін барды.

Комуч, Уфа кеңесі және Директория

1918 жылғы 8 маусымда құрылған, негізінен эсерлер басқарған Комуч демократиялық принциптерге бейілділігін көрсетті. Тамызда Комуч Алаш Орданы мойындайтынын мәлімдеді. Бұл кезеңде Комучпен байланыстағы қайраткерлер қатарында Ә. Бөкейханов, А. Байтұрсынов, Ж. және Х. Досмұхамедовтер, А. Бірімжанов, М. Тынышбаев, М. Шоқай және өзге тұлғалар болды.

1918 жылғы 8–23 қыркүйекте Комуч бастамасымен Уфа кеңесі өтті. Онда Ә. Бөкейханов бұратана халықтар атынан сөйлеп, өздерінің сепаратизмге бармайтынын, демократиялық-федеративтік Ресеймен біртұтастықты көздейтінін айтты.

Кеңес жүріп жатқанда, 11 қыркүйекте Ә. Бөкейханов төрағалығымен Алашорданың төтенше мәжілісі өтіп, автономияны басқарудың бірізділігі туралы шешімдер қабылданды: бұрын уақытша құрылған Ойыл уәлаяты таратылып, орнына соғыс жағдайы мен жол қатынасының қиындығына байланысты Алашорданың Батыс бөлімшесі құрылды.

23 қыркүйекте Уақытша Бүкілресейлік үкімет — Директория жарияланды. Алайда 1918 жылғы 4 қарашадағы бұйрықпен ол «бөлінбейтін Ресейді» қалпына келтіру ұранымен Алашорданың орталық құрылымын таратып, тек облыстық және уездік ұйымдарын қалдырды. Оның орнына мәдени-тұрмыстық мүдделерді қадағалайтын Бас уәкілдік институтын енгізуді ұсынды.

Колчак кезеңі: Бас уәкілдік жобасы және қазақ зиялыларының ұстанымы

Омбыдағы төңкерістен кейін өзін Жоғары билеуші деп жариялаған адмирал Колчак тұсында Бас уәкілдік мәселесі қайта қаралды. Колчак билігі қазақ даласын басқару жөніндегі жаңа ережені жаңғыртуға тырысқанымен, ол толық жүзеге аспады. Бұған Ақ армияның әскери сәтсіздіктері де, ұлттық қозғалыстарға күдікпен қарайтын ұстаным да әсер етті.

1919 жылғы хат және ұсыныстар

1919 жылғы 2 мамырда Семейге Ішкі істер министрлігінің өкілі Г. Малахов келіп, Алашорда тағдырына қатысты жоспарды қазақ интеллигенциясына таныстырды. 6 мамырда А. Бірімжанов, М. Тынышбаев, Р. Мәрсеков, А. Қозбағаров, С. Дүйсембинов, Х. Ғаббасов Семейден хат жолдап, ұлттық-территориялық автономия туралы ІІ жалпықазақ съезінің шешімі 1917 жыл бойы өткен облыстық съездердің қорытындысы екенін атап өтті.

Хат авторлары ауыр жағдайда Ресей мемлекетін қалпына келтіруге кедергі жасамау үшін 1918 жылғы 4 қарашадағы бұйрыққа уақытша көнуге мәжбүр болғандарын, бірақ арнайы басқару органы жөніндегі ереженің созылуы елді алаңдататынын жеткізді. Сондай-ақ мәселені Омбыдағы үкіметпен келіссөз жүргізіп жатқан Алашорда өкілдері пікіріне сүйене отырып шешуді дұрыс деп санады.

Ұсыныстардың мазмұны

  • 1) Бас уәкілдік — жеке министрлік өкілдігі емес, қазақ халқының ұлттық басқару органы болуы тиіс; Ішкі істер министріне тәуелсіз болып, тек Министрлер кеңесіне бағынуы керек. Жанында орынбасарларымен бірге Кеңес құрылсын.
  • 2) Жергілікті басқару — ұлттық принципке сүйеніп, облыстық әкімшілік пен милиция қазақ ұлттық органына бағынсын; облыс-уезд, болыстарда Бас уәкілдікке тікелей бағынатын ерекше органдар құрылсын. Земство жүйесінде: облыстық және уездік земстволар ортақ қалсын, ал болыстық земстволар қазақ пен орыс қауымдарының дәстүр айырмашылығына байланысты бөлек болғаны жөн.
  • 3) Жекелеген мәселелер — діни істер бойынша жоғары инстанция Бас уәкілдік жанындағы Кеңес болып, діни лауазым иелерімен толықтырылсын; шекаралас елдермен қатынасқа қатысты істерде қазақ ұлттық басқармасынан да өкіл қатыссын.

Кеңес үкіметімен келіссөз және кейінгі қуғын

Алаш Орда Кеңес үкіметімен де байланыс орнатуға талпынды. Халел және Жанша Досмұхамедовтер Ленинмен, Сталинмен келіссөз жүргізсе, Халел Ғаббасов ұлт ісі жөніндегі халық комиссары Сталинмен сөйлесті. Келіссөз нәтижесінде автономияның мәдени мұқтажына орталықтың көмегі, бүкілқазақтық құрылтай шақыру және өлкеде азаматтық бітімге келу жөнінде уәделер айтылды.

1919 жылғы 4 сәуірдегі және 1920 жылғы 15 сәуірдегі шешімдермен Алаш қайраткерлеріне амнистия жарияланғанымен, Кеңес билігі орныққаннан кейін бұрынғы саяси қызмет кешірілмеді. Әртүрлі жолмен жүргізілген қысым ақырында жаппай қуғынға ұласты: тірі қалған санаулы зиялы қазақ та өмірінің соңына дейін бақылаудан тыс қалмады.

Тарихи салдар

1920 жылғы Қазақ АКСР-і және 1936 жылғы Қазақ КСР-і құрылған кезеңдерде де отаршылдықтың түрлі тетіктері сақталып, тіл, дін, дәстүр мен саяси санаға қысым күшейді. Ұлттық болмысты әлсірететін құбылыстар тереңдеп, қоғамда рухани үзілім белгілері пайда болды.

Алаш Орда құрамы: тұлғалар тізімі

Негізгі мүшелер

  • У. Танашев

    Бөкей Ордасы — заңгер (1887–1968)

  • Х. Досмұхамедов

    Орал облысы — әскери дәрігер (1883–1939)

  • А. Тұрлыбаев

    Ақмола облысы — заңгер (1877–1937, тұтқындалған)

  • А. Бірімжанов

    Торғай облысы — заңгер (1871–1927)

  • Х. Ғаббасов

    Семей облысы — физик-математик (1888–1931, тұтқындалған)

  • С. Аманжолов

    Жетісу облысы — заңгер (1889–1941)

  • М. Шоқай (Шоқаев)

    Сырдария облысы — заңгер (1890–1941)

  • Облыстардан тысқары

    Ә. Бөкейханов

    Экономист (1866–1937) — Алаш Орда төрағасы

    Ж. Досмұхамедов

    Орал облысы — заңгер (1887–1930 жж. ұсталған)

    Ә. Ермеков

    Қарқаралы — математик (1891–1970)

    М. Тынышбаев

    Жетісу облысы — инженер (1879–1937)

    Б. Құлманов

    Бөкей Ордасы — шығыстанушы (1859–1919)

    Ж. Ақбаев

    Арқа — заңгер (1876–1931)

    Б. Мәметов

    Жетісу, Лепсі — заңгер (1888–1946)

    О. Әлжанов

    Шығыс Қазақстан — ағартушы, мұғалім (1873–1918)

Мүшелікке кандидаттар

  • И. Қашқынбаев

    Орал — дәрігер (1891–1948)

  • Н. Жақыпбаев

    Жетісу — дәрігер (1890–1932)

  • Е. Итбаев

    Шығыс Қазақстан — заңгер (1873–1930 жж. ұсталған)

  • С. Сабатаев

    Жетісу, Қаскелең (1874–1921)

  • Е. Қасаболатов

    Орал — дәрігер (1889–1938)

  • Б. Ниязов

    Бөкей Ордасы — заңгер (1872–1924)

  • М. Боштаев

    Баянауыл — заңгер (1888–1921)

  • С. Жанайдаров

    Атбасар — заңгер (1884–1929)

  • С. Нұралыханов

    Бөкей Ордасы — заңгер (1878–?)

  • Ө. Алмасов

    Торғай — халық мұғалімі (?–1922)

  • С. Қадырбаев

    Торғай — заңгер (1885–1938)

  • А. Кенжин

    Гурьев — халық мұғалімі (1887–1938)

  • М. Бекімов

    Орал — әскери қызметкер (1882–1930 жж. кейін белгісіз)

  • Е. Тұрмағамбетов

    Торғай

  • Б. Солтоноев

    Жетісу — қырғыз, мал дәрігері (1878–1938)

Оқу комиссиясының мүшелері

  • А. Байтұрсынов

    Торғай — Орынбор қазақ мұғалімдер мектебі (1895), 1872–1937

  • М. Жұмабаев

    Қызылжар — Омбы оқытушылар семинариясы (1917), 1893–1938

  • Е. Омарұлы

    Қостанай — Орынбор мұғалімдер мектебі (1911), 1892–1937

  • Б. Сәрсенов

    Шығыс Қазақстан — Семей мұғалімдер семинариясы, 1885–1921

  • Т. Шонанов

    Қырғыз — Орынбор қазақ мұғалімдер мектебі (1916), 1894–1938