Экологиялық сферада
Мемлекеттің әлеуметтік мәні және оның функциялары
Мемлекеттің әлеуметтік мәні оның функциялары арқылы нақтыланып, айқын көрінеді. Мемлекеттің функциялары — қоғамдық қатынастарға ықпал ететін мемлекеттік қызметтің ерекше механизмі әрі мемлекет алдында тұрған міндеттерді шешуге бағытталған негізгі қызмет бағыттары.
Мемлекеттік функциялардың негізгі белгілері
- Қоғамдық өмірдің басты салаларында тұрақты қалыптасқан мемлекеттік қызмет.
- Мемлекеттің мәні мен оның әлеуметтік бағыты арасындағы тікелей байланыс.
- Қоғам дамуының тарихи кезеңдерінде пайда болатын ірі, нақты міндеттер мен мақсаттарды орындауға бағытталу.
- Функцияларды іске асыруда биліктің мәжбүрлеу әдістерін қолдануды қажет ететін белгілі бір нысандардың (көбіне құқықтық) болуы.
Мемлекеттік функциялар өздігінен (стихиялы) қалыптаспайды: олар нақты мақсатқа бағытталып, белгілі негізге сүйенеді. Мемлекет өз функцияларын жүзеге асыру үшін қоғамдық қатынастарға ықпал ете алатын мүмкіндіктерге ие болуы қажет. Осыған байланысты мемлекеттік функциялар таптық немесе жалпыәлеуметтік сипатта болуы мүмкін, ал әр тарихи кезеңде олардың арақатынасы әртүрлі болады.
Мемлекеттің бастапқы қызметтері және тәртіпті қорғау
Мемлекет қоғам онсыз дами алмайтын бірқатар қызметтерді ерте кезеңдерден-ақ орындап келеді: қоғамдық қажетті жұмыстарды ұйымдастыру (жол салу, табиғи апаттарға қарсы қорғаныс құрылыстарын тұрғызу), пошта ісі, сауда мен қаржы айналымын реттеу, қоғамдық тәртіпті сақтау және басқа да міндеттер.
Мемлекеттің басты қам-қарекеті — өзі орнатқан тәртіпті қорғау. Бұл міндет мемлекеттік қызметтің көп бағыттарына өзек болады.
Қанаушы мемлекеттердің функциялары
Қанаушы мемлекеттердің функциялары өркениетті, құқықтық мемлекеттерге қарағанда өзгеше сипатта көрінеді. Мұндай мемлекеттерде ішкі қызметтер көбіне үстем таптың мүддесін қорғауға бағытталады.
Ішкі көріністері
- Бағынышты халықты қанауды ұйымдастыру (құлдар, еріксіз шаруалар, жұмысшылар).
- Халықты күшпен бағынышты ұстау, ашық қарсылықты басып, оның өршуіне жол бермеу.
- Салықтар, алымдар және өзге міндетті төлемдерді жинау.
- Үстем таптың саяси және экономикалық мүдделерін қамтамасыз ету.
- Шаруашылық-ұйымдастырушылық сипаттағы қызметтер.
Сыртқы көріністері
- Жаулап алу соғыстарын жүргізу.
- Бағынышты аумақтардағы халық пен табиғи байлықтарды тонау, қанау.
- Шекараны қорғау, кеден қызметін ұйымдастыру және сыртқы агрессияға тойтарыс беру.
- Дипломатиялық және сауда-экономикалық қатынастар жүргізу.
- Мәдени және ақпараттық алмасу, халықаралық ұйымдар жұмысына қатысу.
Қазіргі мемлекет функцияларын жіктеу
Қазіргі дамыған мемлекеттер көбіне жалпыәлеуметтік функцияларды жүзеге асырады. Олар әртүрлі өлшемдер бойынша жіктеледі:
- Уақытына қарай
- Тұрақты (мемлекет дамуының барлық кезеңдерінде) және уақытша (төтенше жағдайлар кезінде; мысалы, апат салдарын жою, Чернобыль оқиғасы).
- Қызмет саласына қарай
- Ішкі және сыртқы функциялар.
- Маңыздылығына қарай
- Негізгі және негізгі емес (қосалқы) функциялар.
- Билік тармақтарына қарай
- Заң шығару, атқарушы және сот қызметі.
- Қоғамдық сала бағытына қарай
- Экономикалық, әлеуметтік, саяси және мәдениет салаларындағы функциялар.
Нарықтық экономика жағдайындағы ішкі функциялар
Ішкі функция — қоғам өмірінің ішкі жағдайын басқарудағы мемлекеттің негізгі бағыттары. Оларды жіктеу мемлекет қызметінің көлеміне байланысты. Мемлекет басқару нысанына және мемлекеттік құрылымына қарай экономикалық, әлеуметтік, күзет және бақылау міндеттерін дербес шешеді.
Қазақстан Республикасы үшін өзекті ішкі функциялар
Саяси
Демократиялық қоғам құру, халық билігінің әртүрлі нысандарын қамтамасыз ету; заңдылық пен қоғамдық тәртіпті сақтау; азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын қорғау; ұлтаралық келіспеушіліктің алдын алу.
Экономикалық
Экономикалық дамуды жоспарлау, бюджетті қалыптастыру және орындалуын бақылау, салық жүйесін белгілеу, баға саясатын нақтылау, монополизмді шектеу, жосықсыз бәсекеге тыйым салу, тұтынушылардың құқықтарын қорғау.
Әлеуметтік
Халықты әлеуметтік қорғау, зейнетақымен қамтамасыз ету, денсаулық сақтау, білім беру, жол құрылысы, қоғамдық көлік, байланыс инфрақұрылымын қолдау және қаржыландыру.
Құқықтық тәртіп және қаржылық бақылау
Қоғамдық қауіпсіздікті сақтау, құқық бұзушылықтың алдын алу, қаржылық тәртіпті бақылау және мемлекеттік шешімдердің заңдылығын қамтамасыз ету.
Экология (табиғат қорғау)
Қоршаған ортаны қорғау — қазіргі мемлекеттердің барлығына ортақ маңызды бағыт. Табиғатты қорғауға арналған заңдар (ауа, су, жер, орман, жануарлар дүниесі және табиғи байлықтар) қабылданып, ластануды шектеу мен бұзушыларға жауапкершілік белгіленеді. Азаматтардың экологиялық қауіпсіздігін қамтамасыз ету жұмыстары жүргізіледі.
Экономиканы мемлекеттік реттеудің негізгі тәсілдері
Құқықтық мемлекет жағдайында экономиканы мемлекеттік реттеу әкімшілік және экономикалық тәсілдер арқылы іске асады. Нарықтық жүйеде мемлекет бостандық пен меншік еркіндігін сақтай отырып, өндірушілер мен тұтынушылардың құқықтық теңдігін және дербестігін қамтамасыз етуге ұмтылады.
1) Әлеуметтік мақсаттарға қызмет ететін фискалдық саясат
Өндіргіш күштердің тұрақты дамуына, ұлттық байлықты бөлуге және әлеуметтік міндеттерді шешуге мүмкіндік беретін алым-салық саясатын жүргізу.
2) Басым салаларды дамытуға жағдай жасау
Қоғам игілігіне елеулі үлес қосатын экономиканың тиісті салаларының дамуына қажетті құқықтық, қаржылық және ұйымдастырушылық жағдайлар қалыптастыру.
Экономикалық ықпал етудің кең тараған құралдары
- Мемлекеттік бюджетті қалыптастыру және оның мақсатты жұмсалуын бақылау.
- Елдік бағдарламаларға сәйкес шығыстарды жоспарлау.
- Өндіріс пен ғылыми зерттеулерді қаржыландыру.
- Ынталандыру тетіктері арқылы экономикалық белсенділікті қолдау.
Экономикалық процестерді реттеуге жоғары және жергілікті мемлекеттік органдармен қатар, арнайы мекемелер де қатысады.
Ғылыми-техникалық прогресс және ақпарат алмасу
Қазіргі кезеңде ғылыми-техникалық прогресті қамтамасыз ету де маңызды бағыттардың бірі. Бұл салада мемлекеттер бірлескен жобаларды жүзеге асырады: мысалы, ғарышты бірлесіп зерттеу, қоғамды ақпарат көздерімен қамтамасыз ету, ғылыми және мәдени алмасуды дамыту.
Экологиялық функция көбіне ішкі және сыртқы бағыттарды қатар қамтиды: табиғатты қорғау ұлттық деңгейде де, халықаралық ынтымақтастық арқылы да жүзеге асады.
Сыртқы функциялар
- 1 Дүниежүзілік қоғамдастыққа кірігу мақсатында басқа мемлекеттермен өзара тиімді экономикалық, саяси, ғылыми-техникалық, мәдени және әскери ынтымақтастық орнату.
- 2 Сыртқы шабуылдан қорғану, мемлекеттің шекарасын сақтау.
- 3 Жер шарында бейбітшілікті қамтамасыз ету: соғыстың алдын алу, қарусыздандыру, ядролық қаруды жою бастамаларын қолдау.
Қазақстан мемлекеті функцияларының даму тенденциялары
- Функциялардың мазмұны мен ауқымын кеңейту, олардың көп бөлігінің мемлекет ішкі мәнімен тығыз байланысуы.
- Кеңестік кезеңмен салыстырғанда функциялар мазмұнының түбегейлі өзгеруі.
- Жалпыәлеуметтік, жалпыдемократиялық және гуманистік (адамгершілік) бағыттардың күшеюі.
- Мемлекеттің қоғам мен тұлғаға қызмет ететін жаңа рөлді меңгеруі.
- Функциялардың мақсатты бағыттарының өзара байланыстылығы, үйлесімділігі және бірізділігі.
- Жаһандық жүйенің ел ішіндегі және халықаралық аренадағы мемлекеттік қызметке ықпалы.
- Қоғам ісін басқаруда мемлекеттің функционалдық рөлінің артуы.
Ішкі және сыртқы функциялар өзара тығыз байланысты, өйткені сыртқы саясат мемлекеттің ішкі өмір сүру жағдайларына тікелей тәуелді.
Мемлекеттік аппарат және функцияларды іске асыру нысандары
Мемлекет өз функцияларын жүзеге асыру барысында міндетті түрде қажетті мемлекеттік аппаратты құрады. Мемлекеттік аппарат — мемлекеттік орган деп аталатын, өзара байланысты және бірлесіп қызмет атқаратын бөлімшелердің жиынтығы. Ол билік өкілеттілігіне және материалдық-техникалық ресурстарға ие болып, өз құзыреті шеңберіндегі мәселелерді шешуге қабілетті ұйым ретінде көрінеді.
Құқықтық нысандар
- Құқық шығармашылық — заң нормаларын әзірлеу және қабылдау.
- Құқық орындаушылық — құқық нормаларын орындауға байланысты шараларды жүзеге асыру.
- Құқық қорғаушылық — бақылау, қадағалау және құқық бұзушыларға мәжбүрлеу шараларын қолдану.
Ұйымдастырушылық нысандар
- Ұйымдастыру-реттеушілік — күнделікті оперативтік ұйымдастыру жұмыстары арқылы нақты саяси міндеттерді шешу.
- Ұйымдастыру-шаруашылық — материалдық қамтамасыз етуге байланысты оперативтік-техникалық және шаруашылық жұмыстар.
- Ұйымдастыру-идеологиялық — түсіндіру, тәрбиелік және ақпараттық жұмыстар арқылы функциялардың орындалуын қамтамасыз ету.