Мемлекеттік бюджет - ұлттық табыс пен жалпы ішкі өнімді қайта бөлудің негізгі құралы
Мемлекеттік бюджет: экономикалық мәні және рөлі
Экономикалық категория ретінде мемлекеттік бюджет — мемлекеттің орталықтандырылған ақша қорын қалыптастыру және оны ұдайы өндіріс пен қоғамдық қажеттіліктерді қанағаттандыруға пайдалану арқылы қоғамдық өнім құнын бөлу және қайта бөлу процесінде мемлекет пен қоғамдық өндірістің өзге қатысушылары арасында туындайтын ақша қатынастарын білдіреді.
Мемлекеттік бюджет жалпы қаржы категориясына тән бөлу және бақылау функцияларын орындайды. Бұл функциялардың мазмұны мен маңызы бюджет қатынастарының ерекшеліктерімен айқындалады.
Мемлекеттік бюджеттің қосалқы функциялары
- Ұлттық табыс пен ЖІӨ-ні қайта бөлу
- Экономиканы мемлекеттік реттеу және ынталандыру
- Әлеуметтік саясатты қаржымен қамтамасыз ету
- Орталықтандырылған қорды құру мен пайдалануға бақылау жасау
Негізгі қаржы жоспары ретіндегі бюджет
Мемлекеттік бюджетте қоғамдағы негізгі экономикалық процестер көрініс табады және қаржы институттарының (салықтар, мемлекеттік шығыстар, мемлекеттік кредит, мемлекеттік қарыздар және т.б.) шоғырланған бейнесі жинақталады. Сондықтан бюджет мемлекеттің негізгі қаржы жоспары ретінде сипатталады.
Ол нақты кезеңге, әдетте бір жылға жасалады және бюджеттің кірістері мен шығыстарын, орталықтандырылған қаржы ресурстарының шешуші бөлігінің қозғалысын айқындайды. Бюджетті негізгі қаржы жоспары деп тану оның ұлттық табысты қайта бөлудегі маңызды орнын және қаржы жоспарлары жүйесіндегі басымдығын білдіреді.
Негізгі қаржы жоспары — мемлекеттің қаржылық қызметінің нәтижесі. Республика Парламенті жыл сайын қабылдайтын «Республикалық бюджет туралы» заңға сәйкес оның көрсеткіштері міндетті түрде орындалуға жатады.
Қазақстан Республикасы Конституциясының 53-бабына сәйкес, Парламент Палаталарының бірлескен отырысында: республикалық бюджетті және Үкімет пен Есеп комитетінің бюджеттің атқарылуы туралы есептерін бекітеді, бюджетке өзгерістер мен толықтырулар енгізеді. Осылайша, мемлекеттік бюджет заңдық күшке ие негізгі құжаттардың бірі болып табылады.
Қайта бөлу, құрылымдық саясат және әлеуметтік бағдар
Бюджет Қазақстанның бүкіл аумағында өндіргіш күштерді неғұрлым ұтымды орналастыру, экономика мен мәдениетті көтеру талаптарын ескере отырып, салааралық және аумақтық қайта бөлу үшін пайдаланылады.
Нарықтық механизмге көшу жағдайында бюджет қаражаты, ең алдымен, экономиканың құрылымын қайта құруға, кешенді мақсатты бюджеттік бағдарламаларды қаржыландыруға, ғылыми-техникалық әлеуетті арттыруға, әлеуметтік дамуды жеделдетуге және халықтың ең аз қамтылған топтарын әлеуметтік қорғауға бағытталуы тиіс.
Реттеу және ынталандыру
Шығыстар мен салықтар арқылы бюджет экономика мен инвестицияларды реттеудің және ынталандырудың, өндіріс тиімділігін арттырудың маңызды құралы болып табылады.
Әлеуметтік саясаттағы басымдықтар
Бюджет қаражатының әлеуметтік бағыттылығы ерекше маңызды. Басымдықтар — табысы төмен топтарды (зейнеткерлерді, мүгедектерді, аз қамтылған отбасыларды) қолдау, сондай-ақ денсаулық сақтау, білім беру және мәдениет мекемелерінің тұрақты жұмысын қамтамасыз ету.
Қаржылық жоспарлау процесінде бюджет ұлттық шаруашылық салаларына және өндірістік емес сфера ұйымдарына едәуір ықпал етеді. Мемлекеттік ақша қорын қалыптастыру мен пайдаланудың негізгі жоспары ретінде бюджет барлық шаруашылық жүргізуші кәсіпорындармен және коммерциялық емес ұйымдармен тығыз байланыста болады.
Бюджеттік жоспарлау және бюджетті атқару барысында ұлттық шаруашылықтың қаржы-шаруашылық қызметіне бақылау жасалады. Нарықтық қатынастарға көшу жағдайында ресурстарды жұмылдыру және оларды пайдалану процесінде бюджеттік бақылаудың маңызы арта түседі.
Бюджетті жоспарлау принциптері
Сабақтастық
Бюджетті алдыңғы кезеңде негізге алынған орта мерзімді фискалдық саясат бағыттарын сақтай отырып, өткен және ағымдағы қаржы жылдары бюджетінің атқарылу нәтижелерін ескере отырып жоспарлау.
Басымдық
Бюджетті алдағы орта мерзімді кезеңге арналған әлеуметтік-экономикалық дамудың басым бағыттарын сақтай отырып жоспарлау.
Негізділік
Бюджетті нормативтік құқықтық актілерге және жекелеген түсімдер мен шығыстарды енгізу қажеттігін айқындайтын өзге де құжаттарға сүйене отырып жоспарлау; жоспарланған көлемдердің дәлелді болуы.
Орта мерзімді фискалдық саясат: мазмұны және қалыптастыру тәртібі
Алдағы үш жылға арналған құжаттың мазмұны
Орта мерзімді фискалдық саясат — алдағы үш жылдық кезеңге арналған салық-бюджет саясатын айқындайтын құжат. Ол, соның ішінде, төмендегілерді қамтиды:
- Мемлекеттік, республикалық және жергілікті бюджеттердің болжамдық көрсеткіштері
- Бюджеттік бағдарламалардың өткен кезеңде іске асырылу тиімділігін бағалау нәтижелері
- Бюджет қаражатын жұмсаудың басым бағыттары
- Әлеуметтік-экономикалық дамудың негізгі бағыттарын іске асыру тәсілдері
- Бюджетаралық қатынастардың даму бағыттары
- Мемлекеттік және мемлекет кепілдік берген қарыз алу мен борыш саласындағы саясат
- Ықтимал фискалдық тәуекелдер
Әзірлеу логикасы және жыл сайынғы түзету
Орта мерзімді фискалдық саясат республика немесе аймақтың орта мерзімді әлеуметтік-экономикалық даму жоспары негізінде әзірленеді. Ол өткен қаржы жылы бекітілген фискалдық саясатты, мемлекеттік, салалық (секторлық) және аймақтық бағдарламаларды, сондай-ақ өткен жылдағы бюджеттің атқарылуын талдау мен бағалау нәтижелерін ескере отырып, жыл сайын нақтыланып, үш жылдық кезеңге қайта қалыптастырылады.
Республикалық бюджет туралы заң жобасын дайындау
Тиісті қаржы жылына арналған республикалық бюджет туралы заң жобасын әзірлеу барысында бюджеттік жоспарлау жөніндегі орталық уәкілетті орган Республикалық бюджеттік комиссия қабылдаған шешімдер негізінде алдағы қаржы жылына арналған республикалық бюджет жобасының түпкілікті нұсқасын дайындап, оны Комиссияның қарауына енгізеді.
Негізгі мерзімдер
- Алдағы қаржы жылына арналған республикалық бюджет жобасының түпкілікті нұсқасын қарау және айқындау жоспарланып отырған жылдың алдындағы 1 тамызынан кешіктірілмей аяқталады.
- Заң жобасы ағымдағы жылдың 15 тамызынан кешіктірілмей Қазақстан Республикасының Үкіметіне қарауға енгізіледі.
Заң жобасының мәтінінде көрсетілетін негізгі ережелер
- Алдағы қаржы жылындағы республикалық бюджет кірістері, шығыстары, операциялық сальдосы, таза бюджеттік кредит беру, қаржы активтерімен операциялар бойынша сальдо, тапшылық (немесе профицит), тапшылықты қаржыландыру (немесе профицитті пайдалану) көлемдері
- Жалақының, зейнетақының және айлық есептік көрсеткіштің ең төменгі мөлшері
- Жергілікті бюджеттерден республикалық бюджетке бюджеттік алып қоюлар көлемі
- Республикалық бюджеттен жергілікті бюджеттерге берілетін бюджеттік субвенциялар көлемі
- Қазақстан Республикасы Үкіметінің резерві мөлшері
- Мемлекеттік кепілдіктер бойынша міндеттемелерді орындау сомасы
- Мемлекеттік кепілдіктер беру лимиті
- Үкіметтік борыш лимиті
- Өзге де ережелер
Тапшылық (профицит) көрсеткіші
Тиісті қаржы жылына арналған республикалық бюджетте бекітілетін тапшылықтың (немесе профициттің) мөлшері жалпы ішкі өнімге қатысты ақшалай түрде және пайызбен көрсетіледі.