СНГ авторларының аудитке берген анықтамалары
Кіріспе
Аудит туралы басылымдарда бұл ұғымға әртүрлі анықтамалар беріледі. Әр автор аудиттің мәнін өз көзқарасы тұрғысынан түсіндіреді. Мысалы, К. Ш. Дюсембаев өз еңбегінде аудитке берілген 13 түрлі анықтаманы келтіреді. Бұл әркелкілікке қарамастан, олардың ортақ мақсаты — аудиттің мағынасы мен негізін ашу.
Дегенмен көптеген анықтамаларда екі маңызды мәселе толық ашылмай қалады: біріншісі — аудиттің негізгі нәтижесі аудиторлық қорытынды екені, екіншісі — тексерудің нақты объектісі келісім-шартта айқындалатыны. Біздіңше, бұл — елеулі олқылық, өйткені аудит тек тапсырыс беруші келісім-шартта көрсеткен объектіге жүргізіледі. Тапсырыс беруші субъектінің қаржылық-шаруашылық қызметін толық немесе оның белгілі бір бөлігін ғана тексертуге құқылы.
Аудит қандай көлемде жүргізілсе де, бастапқы құжаттарды және бастапқы есепті тексеру міндетті. Одан әрі аудит бухгалтерлік есептің жүргізілуін, оның құрылымы мен ұйымдастырылуын бағалаумен жалғасады. Бұл талап орындалмаса, аудиттің толық әрі дұрыс жүргізілгенін айту қиын.
1. Аудиттің түсінігі
Көптеген авторлар аудитті кәсіпорынның шаруашылық-табыстылық көрсеткіштерімен байланыстыра сипаттайды. Бұл орынды, өйткені аудит объектісі келісім-шарт арқылы анықталып, оның мазмұны мен талабы соған сәйкес белгіленеді. Егер аудиторлық қорытындыда кәсіпорын қызметінің табыстылық көрсеткіштерімен байланысы ашылмаса, аудиттің негізгі мақсаты толық орындалды деу қиын.
Шетел авторларының қысқаша көзқарастары
- Рой Додж (Англия): аудит — табыстылық туралы ақпаратты тәуелсіз тексеру және сол ақпарат жөнінде пікір білдіру.
- Роджер Адамс (Англия): аудит — қоғам үшін маңызды деректердің дұрыстығын анықтайтын және жарияланған мәліметтердің шынайылығын дәлелдеуге бағытталған қызмет.
- Джек Робертсон (АҚШ): аудит — пайдаланушылар үшін ақпараттағы “мәліметтік күдікті” барынша азайтатын процесс.
Бұл көзқарастарды жинақтасақ, аудиттің қоғамдық маңызы ерекше екені байқалады: сенімді қаржылық ақпарат кәсіпорынның орнықты дамуына ықпал етеді, ал бұл өз кезегінде ел экономикасының тұрақтылығын күшейтеді.
“Мәліметтік күдік” және “кәсіпкерлік күдік”
“Мәліметтік күдік” бухгалтерлік есептегі қателер мен бұрмалаулардың салдарынан ақпарат пайдаланушылардың шешіміне зиян келтіру қаупін білдіреді. Аудитордың міндеті — осы күдікті дәлелдер арқылы мүмкіндігінше азайтып, сенімділікті арттыру.
Ал “кәсіпкерлік күдік” — инфляция, салық жүктемесінің өзгеруі, нарықтағы бәсеке, еңбек даулары секілді сыртқы факторлардан туындайтын тәуекелдер. Бұл тәуекелдерді бағалау кәсіпкердің басқарушылық шешімдеріне қатысты, әрі ол аудиттің объектісімен тікелей теңестірілмейді.
Э. А. Аренс пен Дж. К. Лоббек аудитті арнайы мамандардың тәуелсіз түрде дәлелдер жинап, олардың белгіленген стандарттарға сәйкестігін бағалауы және нәтижесінде аудиторлық қорытынды беруі ретінде сипаттайды. Бұл анықтама аудиттің негізгі элементтерін неғұрлым толық қамтиды.
К. Ш. Дюсембаев аудитті тек қаржылық есеппен шектемей, шаруашылық субъектісінің қызметін экономикалық талдаумен, ішкі бақылауды бағалаумен, заңнама мен нормативтік талаптарға сәйкестігін анықтаумен, сондай-ақ түсіндірме және кеңес беру қызметімен байланыстыра түсіндіреді. Мұнда аудиттің эволюциясы, тәуелсіздігі және талдаудың маңызы айқын көрінеді.
Жинақталған анықтама (редакцияланған)
Біздіңше, аудит — тәуелсіз аудит мамандары келісім-шарт негізінде тапсырыс берушінің қаржылық-шаруашылық есептілігін және бухгалтерлік есеп көрсеткіштерін тексеріп, экономикалық талдау жүргізіп, қажет болған жағдайда сараптама жасап, аудиторлық қорытынды ұсынатын әрі түсіндірме/кеңес беру қызметін көрсететін кәсіби қызмет.
Аудиттің “үшбұрыш” үлгісі
- Аудитор (кәсіпкер): қызмет көрсетіп, кәсіби табыс табады.
- Шаруашылық субъектісі (кәсіпорын): аудит қорытындысына мұқтаж; ол жариялылық пен сенімге негіз болады.
- Мемлекет: кәсіпорындардың ашық әрі табысты жұмыс істеуін қалайды, өйткені бұл салық түсімдерін қамтамасыз етеді.
Осы байланыста аудит тек тараптарды “қосып” қоймай, экономикалық тәртіп пен сенім инфрақұрылымын қалыптастыратын ерекше институт ретінде қызмет етеді.
Аудит пен ревизияны шатастырмау
Аудит көбіне “тексеру” ретінде түсіндірілгенімен, ол бақылаушы органның әкімшілік тексеруі емес. Аудиттің мақсаты — клиентке зиян келтіру үшін теріс материал жинау емес, дәлелдер негізінде объективті пікір қалыптастыру.
“Ревизия” (лат. revision — қызметті зерттеу) көбіне әкімшілік сипатта, кейде айыптаушылық бағытта жүргізілуі мүмкін. Ал аудит серіктестік қатынасқа, дәлелдемелерге және кәсіби пікірге сүйенеді. Бұл тұрғыдан аудиторды адвокатпен, ал тексерушіні айыптаушымен салыстыруға болады.
2. Аудиттің негізгі құрамдары
Аудиттің мазмұнын түсіну үшін оның міндетті құрамдарын айқындау маңызды. Төмендегі элементтерді ескермей, сапалы аудит жүргізу мүмкін емес.
1) Шаруашылық субъектісі
Аудитті орындау үшін субъектінің қызмет бағыты мен көлемі, ұйымдық ерекшелігі анықталуы керек. Бұл аудиттің объектілерін, мақсаттарын және қамту ауқымын нақтылауға мүмкіндік береді.
2) Мәлімет (ақпарат)
Аудитор тапсырыс беруші ұсынған мәліметтерді қарайды, дәлелдейді және қажет болса қосымша деректер қалыптастырады. Кемшіліктер көбіне мәліметтің толық еместігінен немесе дұрыс жасалмауынан туындайды.
3) Аудитордың мамандығы
Аудитор жоғары білікті, тәжірибелі, дәлел жинап, талдап, тұжырым жасап, қорытынды шығара алатын кәсіби маман болуы тиіс.
4) Фактілерді жинау және бақылау
Фактілер — аудиторлық пікірдің негізі. Дәлелдемелер жиналмайынша аудиторлық ақпарат та, қорытынды да сенімді болмайды.
5) Аудит стандарты
Жиналған мәліметтер мен фактілер стандарттарға сәйкес жүйеленеді. Стандарт — жұмыс әдісін біріздендіретін және нормативтік талаптарға сәйкестікті қамтамасыз ететін негіз.
6) Аудиторлық ақпарат пен есеп
Аудитор тексеру барысында анықталған жайттарды, кемшіліктерді және өз пікірін аудиторлық есепте және қорытындыда рәсімдейді.
3. Аудиттің негізгі принциптері
Аудит нақты қағидаларды сақтау арқылы жүргізіледі. Бұл қағидалар аудиттің объективтілігін, дәлдігін және нәтижесінің сенімділігін қамтамасыз етеді.
1) Ғылыми негізділік
Аудит тұжырымдары ғылыми негізделген әдістемеге сүйенуі тиіс. Фактілер дәлелденіп, логикалық түрде қорытындылануы қажет. Осы тұрғыда экономикалық талдау аудиттің маңызды құралы болып саналады.
2) Объективтілік
Аудитор тек фактіге сүйеніп, шыншыл әрі әділ қорытынды жасауы керек. Аудиторлық пікір күмән туғызбайтындай дәлелді болуы шарт.
3) Дербестілік (тәуелсіздік)
Аудитор тапсырыс берушіге де, өзге мүдделі тараптарға да тәуелді болмауы тиіс. Тәуелсіздікті қорғау үшін ротация, кәсіби бақылау тетіктері, аудиторлық комитеттер сияқты институттар қолданылады.
4) Кәсіби біліктілік
Аудитор теорияны да, практиканы да терең меңгеруі, әдістерді дұрыс қолдануы, талдау мен сараптауды жүргізе алуы, цифрлық құралдармен жұмысқа машықтануы қажет. Қорытынды тек жеке тексеріп көз жеткізген дәлелдерге сүйенуі тиіс.
5) Сенімділік және құпиялылық (конфиденциалдылық)
Аудитор алынған ақпараттың құпиялығын сақтауға міндетті. Үшінші тарапқа мәлімет беру тек ерекше жағдайларда және жазбаша келісім негізінде мүмкін.
6) Тез-жеделдік
Аудит уақтылы әрі сапалы орындалып, материалдар тапсырыс берушіге келісілген мерзімде тапсырылуы керек. Бұл қағида практикалық тұрғыда маңызды, өйткені жұмыс уақыты төлемге де әсер етеді.
Қорытынды
Аудит — “қаржылық бақылау” ұғымынан кеңірек. Ол тек көрсеткіштердің дұрыстығын тексерумен шектелмей, шығындарды ұтымдандыру және пайданы заңды негізде оңтайландыру арқылы шаруашылық қызметті жақсартуға бағытталған ұсыныстарды да қамтиды. Сондықтан аудитті жай тексерумен, ал аудиторды тексерушімен теңестіруге болмайды.
Қазіргі жағдайда аудит институтын дамыту үшін мамандарды даярлау, кәсіби стандарттарды жетілдіру және салалық құрылымдардың үйлесімді жұмысы қажет. Бұл бағытта мемлекеттік қаржы органдары, аудит палаталары және бухгалтерлер қауымдастықтары маңызды рөл атқарады.
Пайдаланылған әдебиеттер
- Сәтмырзаев Асан Абдасбекұлы, Уқашев Бақыт Еркінбекұлы. Аудит теориясы; оқу құралы. Алматы: Р.Б.К, 2000.
- Сәтмырзаев Асан Абдасбекұлы, Уқашев Бақыт Еркінбекұлы. Аудит теориясы; оқу құралы. Алматы: Ұлағат университеті, 1998.