Пьесаның негізгі мазмұны

Балалық шағы мен рухани бастау көздері

Мұхтар Әуезов 1897 жылдың 28 қыркүйегінде қазіргі Шығыс Қазақстан облысының Абай ауданында дүниеге келді. Әкесі Омархан, атасы Әуез Абай ауылымен іргелес отырып, ел ішіндегі сыйластықты сақтаған, айналасымен тату араласқан адамдар еді. Әуез қарт Абай өлеңдерін сүйіп оқыған, түрік және парсы әдебиетін жақсы білген, ескіше сауатты, қадірлі кісі болған.

Атасы Әуез бен әжесі Дінәсіл немерелеріне Абай өлеңдерін қайта-қайта айтқызып, жаттатып тыңдататын. Жазушы кейін: «Бір қыс, бір жазда Абайды түгелге жақын жаттап алдым», – деп еске алады. Бұл әсер жас Мұхтардың жан дүниесін нәрлендіріп, болашақ шығармашылық тағдырына терең ықпал етті.

Білім жолы және дүниетанымның кеңеюі

Әкесі қайтыс болғаннан кейін он бір жасар Мұхтар Семей қаласында ағасы Қасымбектің тәрбиесінде болады. 1908 жылы бес жылдық орыс училищесіне түсіп, оны тәмамдаған соң мұғалімдер семинариясында оқиды да, 1919 жылы бітіреді. Бұл жылдар оның ғылым-білімге ұмтылысын күшейтіп, орыс әдебиетімен және Батыс Еуропа классикасымен жақын таныстырған маңызды кезең болды.

Алғашқы мақалалар: қоғамды жаңғырту идеясы

1917 жылдан бастап Әуезовтің алғашқы еңбектері жарық көре бастады. Солардың бірі – «Қазақтың өзгеше мінездері» мақаласы Ташкентте шығатын «Алаш» газетінде жарияланды. Ал «Адамдық негізі – әйел» мақаласы Семейдегі «Сарыарқа» газетінде басылды.

• Ел ішіндегі парақорлық, жалқаулық, сауатсыздық сияқты кеселдерді сынады.
• Құтылудың басты жолы ретінде білім мен ағартуды көрсетті.
• Оқыған азаматтың қоғам алдындағы жауапкершілігін айқындады.

Драматургиядағы жаңалық: «Еңлік–Кебек»

1917 жылы «Еңлік–Кебек» пьесасы қойылып, жазушының драматург ретіндегі таланты айқын көрінді. Қазақ топырағында драматургиялық дәстүр әлсіз болғанына қарамастан, Әуезов әлем әдебиеті тәжірибесін игере отырып, жанр шарттарына сай трагедия жасай алды. Бұл пьесаны ол бірнеше рет өңдеп, шыңдап, классикалық деңгейге көтерді.

«Еңлік–Кебек» қазақ театр өнерінің қалыптасуына да ықпал етті: 1926 жылы Қазақ драма театры шымылдығын тұңғыш рет осы трагедиямен ашты.

Прозадағы биік: алғашқы әңгімелер

Әуезов прозасы қазақ қоғамындағы әлеуметтік әділетсіздікті, адам тағдырындағы трагедияны терең психологизммен көрсетті. Еуропалық прозаның деңгейіндегі алғашқы көркем туындысы – 1921 жылы жазылған «Қорғансыздың күні» әңгімесі.

Осы кезеңдегі басқа да әңгімелерінде (әмеңгерлік салтқа қарсылық, қорғансыз әйел тағдыры, әділетсіздікке жаншылған тағдырлар) жазушы бір ғана оқиғаны емес, тұтас дәуірдің жарасын танытады. Бұл туындылар кейінгі ұлы эпопеяға бастар көркемдік дайындықтың биік баспалдақтары болды.

Абай әлемі және «Абай жолы» эпопеясына бастар жол

Әуезов Абай тақырыбына өмір бойы ерекше ықыласпен қарады. Ол Абайдың өмірі мен мұрасын қазақ халқының тыныс-тіршілігімен бірлікте алып суреттеп, ұлы ақын тұлғасын көркем әрі тарихи кеңістікте ашты. Жазушы өзі Абай өміріне қатысты материалдарды 1930 жылдан кейін жүйелі түрде жинай бастағанын, сол кезде ақынды көзбен көрген адамдардың өте аз қалғанын атап өтеді.

«Абай жолы» – төрт кітаптан тұратын эпопея. Мұнда бір ғана адамның өмірбаяны емес, тұтас дәуірдің шындығы, адамдар арасындағы күрес-тартыс, күйініш пен сүйініш, салт-дәстүр мен ұлттық мінез кең панорамада беріледі. Оқиғалар желісі мен сан алуан кейіпкерлер тағдыры Абай төңірегіне шоғырланып, шығарманың идеялық салмағын арттыра түседі.

Әлемдік бағалау және мұраның мәні

Эпопея қазақ халқының рухани қуатын, болмысын, өнерін, дарын-қарымын әлемге танытты. Табиғат көріністері мен тұрмыс суреттері, адам құштарлығы мен мінез қақтығысы арқылы Әуезов қаламымен тарих қайта тірілгендей әсер береді.

«Абай жолы» туралы айтылған бағалар – Әуезовтің дара таланты мен халқына сіңірген еңбегінің өлшемі. Бұл роман бүгінгі ұрпаққа өткен тарихты танып-білу арқылы қазіргі күннің мәнін тереңірек ұғындырады.