Орташа тәуліктік
Алматыдағы ауа бассейні: экологиялық жағдайдың негізгі көрсеткіші
Қаланың экологиялық жағдайын бағалаудағы ең маңызды көрсеткіштердің бірі — қала ауасының күйі (ауа бассейні). Алматыда ауаның ластануы табиғи-климаттық ерекшеліктерге байланысты барған сайын өзекті мәселеге айналып отыр.
Алматы ойпатта орналасқандықтан, мұнда ауа массаларының іркіліп қалуы жиі байқалады. Соның салдарынан тұмандар көбейіп, зауыттар мен фабрикалардан шығатын улы түтіндер, сондай-ақ автокөліктердің шығарындылары қала үстінде жиналып қалады. Нәтижесінде атмосфера құрамындағы зиянды қоспалардың үлесі арта түседі.
Зерттеу қалай жүргізілді
Қаланың ауа бассейнін бағалау үшін атмосферадағы улы заттардың құрамына талдау жүргізілді. Негізгі бақылау нүктесі ретінде қаланың орталығына жақын аумақ таңдалды: Сейфуллин және Сәтбаев көшелерінің қиылысына жақын жер.
Өлшеулер тәулігіне төрт рет орындалды: 01:00, 07:00, 13:00, 19:00 (жергілікті уақыт бойынша).
Бақылауға алынған ластаушы заттар
- Шаң
- Күкірт диоксиді (SO₂)
- Көміртек оксиді (CO)
- Азот диоксиді (NO₂)
- Фенол
- Формальдегид
Ауаның ластану деңгейі әртүрлі стационарлық бақылау бекеттерінен алынған өлшемдермен салыстырылып бағаланды. Сапаны анықтаудың негізгі критерийі — шекті рұқсат етілген концентрация (ШРК).
ШРК нормативтері (мг/м³)
| Қоспа | Бір реттік максимум | Орташа тәуліктік | Қауіптілік класы |
|---|---|---|---|
| Шаң | 0,5 | 0,15 | 3 |
| Күкірт диоксиді (SO₂) | 0,5 | 0,05 | 3 |
| Көміртек оксиді (CO) | 5,0 | 2,7 | 4 |
| Азот диоксиді (NO₂) | 0,085 | 0,04 | 2 |
| Фенол | 0,1 | 0,004 | 2 |
| Формальдегид | 0,035 | 0,002 | 2 |
Орташа концентрациялар: қыс пен жазды салыстыру
Төмендегі мәндер 1-бақылау нүктесінде (Алматы) алынған орташа концентрацияларды көрсетеді.
| Ай / мезгіл | Шаң | SO₂ | CO | NO₂ | Фенол | Формальдегид |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Желтоқсан | 0,25 | 0,0154 | 2,6 | 0,072 | 0,0022 | 0,0087 |
| Қаңтар | 0,18 | 0,0224 | 2,2 | 0,092 | 0,0041 | 0,0113 |
| Ақпан | 0,18 | 0,0187 | 2,8 | 0,081 | 0,0030 | 0,0130 |
| Қыс мезгілі (орташа) | 0,20 | 0,0188 | 2,5 | 0,082 | 0,0031 | 0,0110 |
| Маусым | 0,11 | 0,0062 | 1,6 | 0,059 | 0,0010 | 0,0161 |
| Шілде | 0,13 | 0,0044 | 1,7 | 0,036 | 0,0014 | 0,0167 |
| Тамыз | 0,11 | 0,0063 | 1,8 | 0,060 | 0,0018 | 0,0163 |
| Жаз мезгілі (орташа) | 0,12 | 0,0056 | 1,7 | 0,052 | 0,0014 | 0,0164 |
Маңызды қорытынды
Маусымдық орташа мәндерге қарағанда, формальдегидтен басқа барлық заттардың деңгейі қыста жазға қарағанда жоғары. Формальдегид, керісінше, жазда жиі артады.
Тәуліктік өзгеріс және негізгі себептер
Шаң
Қыста тәуліктік шаң мөлшері, жалпы алғанда, жазға қарағанда жоғары. Желтоқсанда ең төмен көрсеткіш 07:00-де (0,14 мг/м³), ал ең жоғарысы 19:00-де (0,22 мг/м³) байқалды. Тек таңғы уақытта ғана шаңның мөлшері орташа тәуліктік нормадан төмен болды (0,15 мг/м³). Тамызда өлшенген мәндер қыспен салыстырғанда төмен болды.
Күкірт диоксиді (SO₂)
Қыста SO₂ көп жағдайда ШРК-дан төмен болғанымен, жазбен салыстырғанда айтарлықтай жоғары. Оның негізгі шығу көзі — жылу энергетикасы кәсіпорындары. Жазда бұл көздердің белсенділігі төмендеп, концентрация да шамамен бірнеше есе азаяды.
Көміртек оксиді (CO)
CO қауіптілік класы бойынша 4-сыныпқа жатады. Қыста ШРК-дан төмен мәндер көбіне таңертең ғана байқалады; ал қауіпті концентрациялар кешкі және түнгі уақыттарда күшейеді. Кейбір жағдайларда ШРК бірнеше есе артуы мүмкін. Жазда жылыту жүйелері мен энергетика көздері әлсірейтіндіктен, CO көбіне ШРК-дан төмен болады (орташа есеппен 1,5–2,0 мг/м³ деңгейінен аспайды).
Азот диоксиді (NO₂)
NO₂ концентрациясы жыл бойы ШРК-дан асып отырады, себебі негізгі көзі — автокөлік қозғалтқыштары. Ең жоғары деңгейлер күндіз және қыстың түнгі уақыттарында байқалады. Қаңтарда тәуліктік амплитуда 0,40 мг/м³ деңгейіне дейін жеткені тіркелді. Маусымда бұл көрсеткіш төмендеу болды. Ақпанда 13:00-де NO₂ ШРК-дан 20 есе асып кеткен жағдай анықталды.
Фенол және формальдегид
Бұл екі зат бойынша маусымдық айырмашылық біркелкі емес: фенол мен формальдегидтің қыстағы мәндері жазға қарағанда төмендеу болуы мүмкін. Дегенмен, жыл бойы орташа есеппен олардың деңгейі ШРК-дан жоғары болып келеді. Жаз мезгілінде формальдегид концентрациясы бірнеше рет ШРК-дан асуы ықтимал, өйткені температура жоғарылаған кезде органикалық заттардың бөлінуі күшейеді және атмосфераға түсуі жеделдейді.
Қорытынды
Алматының географиялық орналасуы — таулармен қоршалған ойпат аймақ — ауа алмасуын баяулатып, зиянды заттардың қала үстінде шоғырлануына жағдай жасайды. Мұндай ортада өндірістік шығарындылар мен көлік түтінінің әсері күшейіп, ластану тәуліктік және маусымдық тұрғыда айқын өзгеріп отырады.
Ұзақ мерзімді шешім үшін негізгі ластаушы көздерді (жылу энергетикасы және көлік) жүйелі түрде қысқарту, сондай-ақ бақылау бекеттерінің деректерін тұрақты талдау маңызды.