Қор биржасы
Кіріспе
Валюта нарығы — шетел валютасын және шетел валютасындағы төлем құжаттарын сатып алу–сатуға қатысты әлеуметтік-экономикалық және ұйымдастырушылық қатынастар жүйесі. Қазақстанның халықаралық нарыққа толыққанды шығуына әсер ететін маңызды мәселелердің бірі — теңгенің айырбасталымдылығы.
Негізгі түйін
Теңге белгілі бір валюталық шектеулері бар айырбасталатын валюта ретінде сипатталады, алайда бұл шектеулер елдің әлемдік валюта нарығында толық құқықты қатысушы болуын тежейді.
Нарықтың жетілуі
Ішкі валюта нарығы толық қалыптаспаған, әлі қалыптасу сатысында. Нарықтың «жастығы» ірі қаржы институттарына, соның ішінде шетелдік ұйымдарға, жоғары пайда табуға мүмкіндік берді.
Тәуекел факторлары
Коммерциялық банктердің сыртқы қарыздарды өтеуі кезінде валюта нарығына ірі көлемде қаражат шығуы теңгеге қысым түсіреді. Валюта туралы заңнаманың қайшылықтары да нарық тұрақтылығына әсер етеді.
Валютаны еркін сатып алу–сату белгілі бір кезеңдерде экономиканың долларлануына ықпал етті. Сонымен бірге, қаржы нарығындағы өзгерістер валюта нарығына тікелей әсер етеді.
І. Қаржы және валюта нарығы, құнды қағаздар түрлері
1.1 Қаржы және валюта нарығы
Қаржы нарығы — бағалы қағаздар айналысына байланысты экономикалық қатынастардың жиынтығы және мемлекеттің барлық ақша қорының қозғалысын қамтамасыз ететін жүйе. Ол нарықтық қатынастардың құрамдас бөлігі ретінде тауар, ақша, несие, валюта, сақтандыру, капитал, жұмыс күші, тұрғын үй, алтын сияқты нарықтармен тығыз байланысты.
Құрылымы
- Қолма-қол ақша нарығы
- Несие капиталы нарығы
- Бағалы қағаздар нарығы
Ақша нарығы
Төлем қаражаттарының нарығы: қолма-қол ақшаны ғана емес, қолма-қол емес төлем құралдарын да қамтиды, соның ішінде қысқа мерзімді банк несиелері.
Несие нарығы
Банктердің орта және ұзақ мерзімді несие операцияларына негізделеді. Бұған коммерциялық несие де кіреді.
Қаржы нарығының қызметтік мәні
Қаржы нарығы кәсіпорындардың, банктердің және мемлекеттің бағалы қағаздар шығару арқылы халықтың уақытша бос қаражатын жинақтап, оны қайта бөлуді ұйымдастыруына мүмкіндік береді. Ақша мен несие нарықтары көбіне айналым активтерінің қозғалысына қызмет етсе, қаржы нарығы ұзақ мерзімді міндеттемелер мен куәліктердің айналымын қамтамасыз етеді.
Нарықтың жұмыс істеу алғышарттары
- Бәсекені дамыту және монополиялық үстемдікті шектеу үшін кәсіпорындарға кең дербестік беру.
- Қаржы ресурстарын қайта бөлудегі мемлекеттің рөлін оңтайландыру, орталықтан қаржыландыруды қысқарту.
- Шаруашылық субъектілері мен халықтың бағалы қағаздарға салатын ақшалай табыстарының өсуі.
Ақша-несие реттеуі
- Ұлттық банк тарапынан ақша айналысын реттеу (қолма-қол және қолма-қол емес эмиссияны бақылау).
- Несие нарығын жандандыру және коммерцияландыру: несие ресурстарын еркін орналастыру.
- Пайыздық мөлшерлеме, міндетті резерв нормасы және ашық нарық операциялары арқылы реттеу.
Ғаламдық контекст
Қазіргі кезеңде қаржы нарықтарының ірі қорлары АҚШ, Еуропалық одақ және Жапония аумақтарында шоғырланған. Бұл аймақтар капитал ағындары мен қаржы құралдарының бағасына айтарлықтай ықпал етеді.
1.2 Құнды қағаз түрлері
Құнды қағаздар — олардың иесінің осы құжаттарды шығарған ұйымға қатысты мүліктік құқықтарын куәландыратын ақша құжаттары. Олар жеке құжат түрінде де, сондай-ақ есепшоттардағы жазбалар (есепке алу жүйесі) түрінде де айналыста болуы мүмкін.
Негізгі түрлері
- Акциялар
- Облигациялар
- Мемлекеттік борыш міндеттемелері
- Жинақ сертификаттары
- Вексельдер
Нақтылау
Күнделікті тәжірибеде кездесетін кейбір құжаттар (мысалы, банк несиесін алғанын растайтын құжаттар, депозитке енгізілген сомалар туралы жазбалар, борыш қолхаттары, мұрагерлік құжаттар, лотерея билеттері, сақтандыру полистері) мазмұнына қарай құнды қағаздар санатына әрдайым жатқыза берілмейді.
Акция — акционерлік қоғамдар мен ұйымдар шығаратын, иесіне кәсіпорын табысының бір бөлігін алуға және басқаруға қатысуға құқық беретін бағалы қағаз.
Теңге, депозиттер және валюта нарығының қатысушылары
Ақша агрегаттарының едәуір бөлігі депозит түрінде болғандықтан, валюта нарығындағы өтімділік көбіне талап етілгенге дейінгі депозиттер арқылы сипатталады. Валюта нарығының негізгі қатысушылары — коммерциялық банктер, ал банкаралық мәмілелердің үлесі жиынтық операциялардың басым бөлігін құрауы мүмкін.
ІІ. Қаржы және валюта нарықтары: негізгі мәліметтер және қор биржасы
2.1 Қаржы және валюта нарықтары: негізгі мәліметтер
Қаржы нарықтарының маңызды ерекшелігі — көптеген тауар нарықтары ағынмен (ағымдағы өндіріс/сатылым) өлшенсе, қаржы нарығы көбіне қорларды (жинақталған активтерді) сатып алады және сатады. Ұзақ мерзім бойы жинақталған қаржы активтері кез келген уақытта сатылуы немесе сатып алынуы мүмкін. Бұл сұраныс пен ұсыныстың жылдам өзгеруіне, демек, нарық конъюнктурасының құбылмалылығына әкеледі.
Делдалдардың рөлі
Көптеген жеке тұлғалар нарықта ірі көлемде тікелей операция жасамайды. Сондықтан олар делдалдар арқылы тапсырыс береді: делдалдар ұсақ тапсырыстарды біріктіріп, бір ірі мәмілеге айналдырады немесе клиенттер атынан нарық жасап, өз қорынан саудалауы мүмкін.
Технологиялық өзгеріс
Қазіргі биржалар компьютерлендірілген: көптеген мәмілелер терминал арқылы жасалады. Автоматтандыру және байланыс арналарын дамыту нәтижесінде түрлі континенттегі биржалар тәулік бойы өзара ықпалдасып, жаһандық қаржы кеңістігін құрайды.
Қор биржалары айналымы (ЖҰӨ-нің %-ы, 1988 ж.)
| Қала | Үлесі |
|---|---|
| Лондон | 43.8% |
| Франкфурт | 8.6% |
| Париж | 7.1% |
| Цюрих | 37.7% |
| Милан | 3.8% |
| Брюссель | 7.0% |
Бұл көрсеткіштерді түсіндіруде бір жайтты ескеру маңызды: пайыздық үлестер сырттай «өте үлкен» болып көрінуі мүмкін. Алайда көп жағдайда бұл қаржы нарығын «ойынхана» ретінде емес, керісінше делдалдардың клиенттерге әртүрлі қызмет ұсыну үшін белсенді бәсекеге түсетінін көрсететін индикатор ретінде қарастырған дұрыс.
2.2 Қор биржасы
Қор биржасы — бағалы қағаздардың қалыпты айналысына жағдай жасайтын, олардың нарықтық бағасын айқындайтын және ақпарат тарататын ұйым. Ол бағалы қағаздардың екінші нарығын ұйымдастыруда негізгі рөл атқарады.
Биржалық және биржадан тыс нарық
Биржадан тыс нарық көбіне бағалы қағаздардың бастапқы орналастырылуын қамтиды; онда несие-қаржы институттары ұжымдық инвестор ретінде әрекет етеді. Бұл сегментте облигациялардың едәуір бөлігі орналастырылуы мүмкін.
Биржада, керісінше, бұрын шығарылған бағалы қағаздар айналып, негізінен акционерлік қоғамдардың акциялары бойынша бағалар қалыптасады.
Құқықтық және ұйымдық негіз
Қор биржасы әдетте жабық акционерлік қоғам нысанында құрылып, кемінде үш мүшеден тұруы тиіс. Биржаның мүшелері оның акционерлері болуы мүмкін. Биржа коммерциялық емес ұйым ретінде өзін-өзі өтеу қағидатымен жұмыс істейді және мүшелеріне табыс таратпайды.
Биржа заңнамаға сәйкес тіркеліп, құзырлы органнан бағалы қағаздармен биржалық қызметті жүзеге асыруға лицензия алады.
Нарық қатысушылары: брокер мен дилер
Брокер
Клиенттің тапсырмасы бойынша мәміле жасайды және көрсетілген қызмет үшін сыйақы (комиссия) алады. Қазіргі тәжірибеде брокерлік қызметті көбіне маманданған фирмалар атқарады.
Дилер
Бағалы қағаздарды өз атынан және өз есебінен сатып алып-сатады. Дилер ретінде фирмалар, банктер, жеке тұлғалар және биржа мүшелері әрекет ете алады.
Биржаның қаржыландырылу көздері
- Мүшелікке кіру құқығын беретін биржа акцияларын сату
- Биржа мүшелерінің мүшелік жарналары
- Әр мәміледен алынатын биржа алымдары
- Қызметтен түсетін өзге де табыстар
Биржа табыстары қызмет ауқымын кеңейтуге, инфрақұрылымды жетілдіруге және операциялық шығындарды жабуға бағытталады.
Қорытынды
Қазақстан экономикасының нарықтық қатынастарға көшуі ақша мен валютаның сатып алу–сатудың нақты объектісі ретіндегі рөлін күшейтті. Валюта нарығы — шетел валютасын сатып алу–сатуға қатысты әлеуметтік-экономикалық және ұйымдастырушылық қатынастар жүйесі.
Қаржы нарығы, өз кезегінде, бағалы қағаздар айналысына байланысты экономикалық қатынастар мен елдің ақша қорларының қозғалысын біріктіреді. Халықаралық тәжірибеде еуронарық қысқа және орта мерзімді халықаралық несиелердің маңызды сегменті ретінде белгілі: мұндағы «еуро» ұғымы тек Батыс Еуропамен шектелмей, шетел банктерінің есебіндегі валюталардың (мысалы, доллар, марка және т.б.) қарызға берілуімен байланысты операцияларды білдіреді.
Пайдаланған әдебиеттер
- 1. О. Баймұратов. Қазақстан қаржы нарығы. Алматы: Экономика, 2007.
- 2. Б. Жүнісов, Ұ. Мәмбетов, Ү. Байжомартов. Нарықтық экономика негіздері. Алматы, 1994.
- 3. К. З. Хамитова. Экономика және кәсіпкерлік негіздері. Астана, 2007.
- 4. Н. Қ. Мамыров, М. Ә. Тілеужанова. Макроэкономика. Алматы: Экономика, 2003.
- 5. Н. Г. Мэнкью. Макроэкономика. ММУ.