Психологиялық тренингті қолдану аймағы
Әлеуметтік-психологиялық тренинг бағдарламалары: методикалық мәселелер
Әлеуметтік-психологиялық тренинг теориясы психологиядағы алуан түрлілігімен ерекшеленетін бағыттардың бірі. Жыл өткен сайын жаңа ғылыми тәсілдер қалыптасып, мектептер дамып, техникалық модельдер мен жаттығулар жетілдіріліп отырады. Соған қарамастан, тренингті ұйымдастыру мен топпен жұмыс жүргізудегі бірізділіктің жеткіліксіздігі әлі де өзекті мәселе болып қала береді.
Негізгі қиындық
Көптеген авторлар тренингтің проблемалық тұсы оның ұйымдастырылуының біркелкі болмауында және топтарды құру мен жүргізудің ортақ жүйеге түспеуінде екенін атап өтеді.
Маңызды нәтиже
Дұрыс құрылған тренинг курсынан кейін қатысушының теориялық түсінігі жүйеленіп, өзін-өзі бағалауы артып, методикалық ұстанымдары нақтыланады және тәжірибелік дағдылары нығаяды.
Тренер шеберлігі — шешуші фактор
Вочковтың пайымдауынша, кез келген психологиялық мектептің тренингі болсын, оның жоғары деңгейде өтуі ең алдымен тренердің тренинг құралдарын қаншалықты сауатты қолдана алуына, кәсіби шеберлігіне және топпен жұмыс істеу сапасына байланысты.
Бұл ой айтылғанына 20 жылдан асса да, тренинг практикасы үшін маңызын жоғалтқан жоқ.
Теориялық база және кәсіби стандарт
Г.В. Исурин (1998) тәжірибеде әртүрлі психологиялық интервенциялар кәсіби талаптарды әрдайым қанағаттандыра бермейтінін жазады: практикалық араласу кейде жеткілікті теориялық базаға сүйенбейді. Сондықтан психологтың теориялық тұрғыдан өзіндік анықталуы — негізгі қажеттіліктердің бірі.
Бұл мақсатқа тек дидактикалық жаттығулар жеткіліксіз. Тәжірибелі психологтың сүйемелдеуімен, нақты практикаға негізделген тренингтер қатысушылардың өзіндік санасын дамытуға ғана емес, топтың біртұтас мүшесі ретінде өзін сезінуіне, өзара түсіністік арқылы ішкі тұрақтылықтың артуына ықпал етеді. Мұндай орта жеке мәселелердің ушығуының және жағымсыз психологиялық ықпалдардың алдын алуға көмектеседі.
Жоғары сапалы тренингтің тірек шарттары
- Дұрыс таңдалған теориялық негіз
- Тренердің жеке қасиеттері және кәсіби дайындығы
- Қолданылатын әдістер мен құралдардың сапасы
- Топтық жұмыстың ұйымдастырылуы және қауіпсіз атмосфера
Психологиялық тренингті қолдану аймағы
Қазіргі таңда тренинг саласын зерттеп жүрген ғалымдар психологиялық тренингтің практикалық қолдану аймағын психологиялық көмек, түзету және өзіндік сана-сезімді дамыту бағыттарымен байланыстырады.
Дәстүрлі тренингтің мақсаттары
- Өзіндік тәжірибені арттыру, өзін түсіну және рефлексия
- Өзіне және өзгелерге көзқарасты қайта қарау
- Өзін-өзі басқару деңгейін көтеру
- Эмоциялық ойлаудың икемділігі мен жылдамдығын дамыту
- Әлеуметтік бейімделуді күшейту
Ұйымдардағы қажеттілік
Ұйым контекстінде тренинг көбіне қызметкерлердің қажеттіліктерін қанағаттандыру және кәсіби әлеуетін дамыту мақсатында жүргізіледі. Жоғары технологиялы батыс елдерінде тренингтерге ұйымдық қорлар есебінен айтарлықтай қаржы бөлінетіні көрсетіледі.
Дегенмен нарықтық бәсеке мен қысқа мерзімді табысқа бағдар жұмыс берушінің қызметкерлерді сапалық дамытуға жеткілікті көңіл бөлуіне кедергі келтіруі мүмкін.
Тренинг формалары
Тренинг барысында қатысушылардың дамуын қамтамасыз ететін әдістер жиі қолданылады: іскерлік ойындар, топтық пікірталастар, рөлдік ойындар, идеялар конференциясы, модификацияланған ойлау жаттығулары және практикалық жағдайларды талдау.
Ұйымдық тиімділік және бейімделу
Қызметкерлердің біліктілігін арттыру шаралары ұзақ мерзімде ұйымның жалпы дамуымен тікелей байланысты. Тренинг әсіресе жаңа қызметкерлердің ортаға тез бейімделуі үшін тиімді: жаңадан келген адамның жұмыс процесіне жылдам кірісуі және ұжыммен тез тіл табысуы ұйымның бәсекеге қабілеттілігін арттырады.
Зерттеулер көрсеткендей, қызметкерлер құрамында жаңадан қабылданғандар көп болғанда, олардың бейімделу кезеңі ұйымға елеулі шығын әкелуі мүмкін. Сондықтан уақытылы ұйымдастырылған тренинг қиындықтарды тиімді шешуге, жұмысшылардың тез сіңісуіне және өнімді жұмысты тұрақтандыруға ықпал етеді.
Потенциалды мобилизациялау
Қызметкерлердің ішкі әлеуетін іске қосуда әлеуметтік-психологиялық тренингтер кең қолданылады: қабілетті кеңейту, кәсіби міндеттерді тиімді орындауға бағытталған дағдыларды күшейту.
Тәжірибе алмасу
Жаттығулар өзара тәжірибе алмасуды жеңілдетеді, мәселелерге жаңа қырынан қарауға көмектеседі және өз мүмкіндігін кеңірек контексте көруге жағдай жасайды.
Дағдыны жылдам игеру
Тренинг — топ ішінде дағдыны қысқа уақытта үйренудің қолжетімді және қауіпсіз формаларының бірі.
Кең тараған тренинг модификациялары
- Қарым-қатынас тренингі
- Сату тренингі
- Уақытты тиімді пайдалану тренингі
- Өзіне сенімділікті қалыптастыру тренингі
- Өзіндік «Менді» жетілдіру тренингі
- Басқа қолданбалы бағыттар
Профессионалдық тренингтің міндеттері (Т.Ю. Базаров бойынша)
- 1 Жеткіліксіз білімді толықтыру.
- 2 Қызметшілердің жұмыс орнына сәйкес келмейтін кемшіліктерінің алдын алу.
- 3 Кризистік жағдайда әрекетті автоматтандыру және тұрақтандыру.
Топтық әдістің құндылығы
Тренинг жаттығу құралы ретінде де маңызды: ол қауіпсіз ортада басқару және өзге де кәсіби қасиеттерді шыңдауға мүмкіндік береді. Топтық әдіс өзгерген жағдайларға тез бейімделуді, әр қатысушының мүмкіндігін барынша пайдалануды үйретеді.
Ю.М. Жуков, Л.А. Петровский, П.В. Растянников атап өткендей, коммуникативті ойлауды қалыптастырудың негізгі сәттерінің бірі — әртүрлі жағдайларда өз ойы мен мінез-құлқын икемді түрде құра білу. Әрдайым жоспарлағанымыз дәл орындала бермейді, алайда белгілі бір жағдайда қалыптасқан дағдылар басқа ситуацияларда нәтижесін беруі мүмкін. Сондықтан кез келген ситуациялық тәжірибе топ ішінде үлгі ретінде бекіп, кейін шынайы өмірде қолданылатын практикалық ресурсқа айналады.