Оттава қаласының атауы үндістер тілінде
Канада туралы қысқаша деректер
Физикалық-географиялық және экономикалық-географиялық жағдайы
Канада — жер көлемі бойынша дүние жүзінде Ресейден кейінгі екінші орын алатын, жоғары дамыған мемлекет. Елдің солтүстігін Канаданың Арктикалық архипелагындағы аралдар мен жағалық аймақтар құрайды, ал оңтүстігі мен оңтүстік-батысында Америка Құрама Штаттарымен шектеседі. Астанасы — Оттава.
Мемлекеттің қалыптасуы мен құрылымы
Қоныстану мен алғашқы байланыстар
X ғасырда қазіргі Канада аумағына алғаш келген еуропалықтар — исландиялық викингтер. Алайда олар жергілікті үндістердің қарсылығына төтеп бере алмай, кері қайтуға мәжбүр болды. Еуропалықтардың тұрақты қоныстануы XV—XVI ғасырларда басталды: Ньюфаундленд аралы мен Әулие Лаврентий өзенінің төменгі ағысына алғаш ағылшындар мен шотландықтар орныға бастады.
Франция ықпалы және қалалардың қалыптасуы
XVI ғасырдың 30—40-жылдары француз теңізшісі Жак Картье Әулие Лаврентий өзені бойымен бірнеше рет жүзіп өтіп, бұл аумақты Франция иелігі деп жариялады. 1608 жылы Квебек, 1642 жылы Монреаль қаласының іргесі қаланды.
Елтірі саудасы және аумақтық өзгерістер
Қоныс аударушылар Гудзон шығанағы маңында терісі бағалы аң аулап, оны Еуропаға сатудан үлкен табыс тапты. Уақыт өте келе шығанақ маңындағы көптеген жерлер Гудзон шығанағы елтірі саудасы компаниясының иелігіне өтті. Ал жергілікті халықтың бір бөлігі күшпен солтүстік-батысқа ығыстырылып, олардың байырғы қоныстарында шотландық фермалар пайда болды.
Ұлыбритания билігі және Квебектің ерекшелігі
XVIII ғасырда Англия Канаданың басым бөлігін өз бақылауына алды. 1763 жылғы Париж келісімі бойынша Канада Ұлыбританияның иелігіне өтті, ал француз жерлері Квебек провинциясы деп атала бастады. Соған қарамастан Квебекте тұратын француз қауымы өз тілі мен мәдениетін, дәстүрін сақтап қалды.
Оттава және тәуелсіздікке қадам
1857 жылы королева Викторияның шешімімен Оттава британ провинциясының орталығы болып белгіленді, ал 1867 жылы Канаданың астанасына айналды. «Оттава» атауы үндіс тілінде «алмасу» деген мағынаны білдіреді: бұл жер бұрын жергілікті халықтың сауда жүргізетін орны болған.
1867 жылғы 1 шілде: Канада Британ империясы құрамынан шықпай-ақ, өз үкіметін құру құқығына ие болып, іс жүзінде тәуелсіз ел ретінде Канада доминионы аталды.
Сол кезеңде доминион 4 провинцияны біріктірді. Канаданың қазіргі шекаралары XIX ғасырдың 70-жылдары қалыптасты, ал Ньюфаундленд аралы ел құрамына 1949 жылы енгізілді.
Қазіргі мемлекеттік құрылым
Мемлекеттік құрылысы бойынша Канада — провинциялар мен аумақтардан тұратын парламенттік конфедерация. Басқару жүйесі — федеративтік конституциялық монархия: ресми түрде мемлекет басшысы Ұлыбритания монархы болып саналады, ал Канадада оның өкілі ретінде генерал-губернатор қызмет атқарады. Үкіметті премьер-министр басқарады.
Табиғат жағдайлары мен ресурстары
Солтүстік: Арктика аймағы
Канаданың табиғат жағдайлары өте әркелкі. Солтүстік бөлігінде климаты аса қатал Арктикалық архипелаг аралдары мен жағалық жазықтар орналасқан. Бұл өңірдің көп бөлігінде халық сирек қоныстанған немесе мүлде жоқ. Соңғы жылдары мұнда алтын, темір, уран және мұнай кен орындары табылып, табиғи жағдайлардың күрделілігіне байланысты олар кезең-кезеңімен игерілуде.
Батыс: Британдық Колумбия және Кордильера
Елдің қиыр батысы таулы. Тынық мұхит жағалауындағы ылғалды әрі жұмсақ климат жағдайында қызыл самырсын, алып туя, көгілдір шырша мен майқарағай секілді қылқанжапырақты ормандар кең таралған. Бұл — орман шаруашылығының маңызды негізі.
Канадалық Кордильера пайдалы қазбаларға бай: мыс, алтын, күміс, сирек металдар, мұнай мен газ өндіріледі. Тынық мұхитына құятын қысқа әрі мол сулы өзендер су энергетикасының зор қорын береді, бұл суды көп қажет ететін алюминий өндірісін орналастыруға қолайлы.
Оңтүстік-шығыс: көлдер мен ормандар өлкесі
Қоңыржай белдеудегі оңтүстік-шығыс бөлікте табиғат жағдайлары салыстырмалы түрде қолайлы. Бұл өңірдің басты байлығы — көгілдір көлдер мен қалың ормандар. Көлдер саны бойынша Канада әлемде алдыңғы орындардың бірін алады: мұнда АҚШ-пен шекарадағы Ұлы көлдермен қатар, ондаған ірі және мыңдаған шағын көлдер бар.
Өзендер мен көлдерде құндыз көп мекендегендіктен, алғашқы қоныстанушылар Квебек провинциясын кейде «құндыздар корольдігі» деп атаған. Құндыз — Канаданың ұлттық нышандарының бірі.
Канада аумағының шамамен 35%-ын орман алып жатыр, сондықтан ағаш дайындау және ағаш өңдеу экономикада маңызды орын алады. Онтарио мен Квебекте үйеңкінің бірнеше түрі, әсіресе қант үйеңкісі өседі. Үйеңкі сүрегі тұрмыста кең пайдаланылған, ал қант үйеңкісінен қою тәтті шырын алынған. Күзде үйеңкі жапырағы қызыл түске боялып, ерекше көркем көрініс береді — сондықтан 1956 жылы қабылданған Канада мемлекеттік туында қызыл үйеңкі жапырағы бейнеленген.
Атлант маңы: Ньюфаундленд және балық шаруашылығы
Ньюфаундленд аралы маңында Атлант мұхитындағы жылы Гольфстрим мен суық Лабрадор ағыстары түйіседі. Соның нәтижесінде бұл аудан балық қорына өте бай, елдің маңызды балық аулау және балық өңдеу кәсіпшіліктері осында шоғырланған.
Оңтүстік-батыс: прерийлер және пайдалы қазбалар
Ұлы көлдерден Сеңгір тауларға дейін созылған оңтүстік-батыс бөлікті прерийлер алып жатыр. Құнарлы қара топырақта астық дақылдары өсіріледі, ал шөбі шүйгін жайылымдар мал шаруашылығын дамытуға мүмкіндік береді.
XX ғасырдың 20-жылдары Альберта провинциясында мұнайдың мол қоры табылды. Қазіргі кезде бұл өңірде никель, мыс, калий тұздары да өндіріледі. Дала аймақтарындағы өзендердің түсі борпылдақ жыныстарға байланысты: мысалы, Виннипег атауы үндіс тілінде «лай су» дегенді білдіреді, ал Ред-Ривер — ағылшынша «қызыл өзен».
Табиғи қорлардың экономикадағы рөлі және табиғатты қорғау
Мол су қоры өнеркәсіп пен ауыл шаруашылығын дамытуға маңызды алғышарт болады. Жалпы алғанда, Канаданың бай табиғи қорлары шаруашылықтың сан алуан салаларын дамытуға мүмкіндік береді. Елде табиғатты қорғауға ерекше мән беріледі: 31 ұлттық саябақ жұмыс істейді.