Неміс тілі

Бұл мәтін көркем шығармадағы реалия сөздерді аудару мәселесіне арналған. Негізгі материал ретінде «Нибелунгтер туралы хикая» эпосының 1-авентюрасынан алынған мысалдар талданып, аудармашылардың реалияларды жеткізуде қандай тәсілдерді көбірек қолданғаны көрсетіледі.

Талдаудың нысаны: 1-авентюра бойынша аудармашылық трансформациялар

Төмендегі кестеде неміс тіліндегі реалия бірліктерінің қазақ, орыс және ағылшын тілдеріне аударылуы беріліп, қолданылған тәсілдер (калькалау, транскрипция, транслитерация, сипаттамалы аударма, генерализация, модуляция, нақтылау және т.б.) белгіленеді.

Кесте 1. «Нибелунгтер туралы хикая» эпосындағы (1-авентюра) аудармашылық трансформациялар

Неміс тілі	Қазақ тілі	Қазақ тілі (өз нұсқамыз)	Орыс тілі	Ағылшын тілі	Ағылшын тілі (өз нұсқамыз)
Burgunden-land	Бургундттар елі — транскрипция	—	Земля бургундов — транскрипция	Burgundy — калькалау	—
Ein junges Edelfräulein	Балғын қыз — генерализация	—	Девица юных лет — генерализация	A maid of honour — генерализация	—
Der König	Король — калькалау	—	Король — калькалау	A king — калькалау	—
Der Ritter	Мырза — модуляция	Сері (феодалдық Еуропадағы әскери-дворян тобы) — калькалау	Витязь — модуляция	A knight — калькалау	—
Burgund	Бургундия — калькалау	—	Бургундия — калькалау	Burgundy — калькалау	—
Worms	Вормс — транслитерация	—	Вормс — транслитерация	Worms — транслитерация	—
Rhein	Рейн — транскрипция	—	Рейн — транскрипция	Rhein — транслитерация	—
Hagen von Tronje	Хаген фон Тронье — транскрипция	Троньеден Хаген — калькалау (von — компенсация)	Тронье Хаген — транскрипция	Hagen fon Tronye — транслитерация	—
Ortwin von Metz	Ортвин фон Метц — транслитерация	Метцтен Ортвин — калькалау	Ортвин Мецкий — транскрипция	Ortwin fon Metz — транслитерация	—
Volker von Alzey	Альцейлік Фолькер — транскрипция	—	Фолькер Альцейский — транскрипция	Volker fon Alzey — транслитерация	—
Der Markgraf	Маркграф — транслитерация	—	Маркграф — транслитерация	A margrave — калькалау	—
Der Truchseß	Сарайдың күтіміне жауапты — сипаттамалы аударма	—	Стольник — калькалау	Steward — функционалдық аналог	—
Der Küchenmeister	Ас үйде тағам дайындауды жетік меңгерген — сипаттамалы аударма	Бас аспазшы — калькалау	Начальник над кухней — сипаттамалы аударма	The main chef of the kitchen — сипаттамалы аударма	—
Die Gefolgsmänner	Тастап кету	—	Дружина — калькалау	Regiment — калькалау	—
Der Stallmeister	Аттардың күтіміне жауапты — сипаттамалы аударма	Конюший — нақтылау	—	An equerry — калькалау	—
Der Mundschenk	Құшырханаға жауапты — сипаттамалы аударма, сондай-ақ грамматикалық ауыстыру (зат есімнен сын есімдік сөз тіркесіне)	—	Виночерпий — калькалау	A cup-bearer — калькалау / сипаттамалы аударма	—
Der Kämmerer	Қазынаға жауапты — сипаттамалы аударма	Қазынашы — нақтылау	—	A kamerger / chamberlain — түсіндірмелі балама	—
Die Fürsten	Тастап кету	Князьдар (феодалдық Русьтегі әскербасы әрі өлке билеушісі) — генерализация	Тастап кету	The princes — калькалау	—

Кестеден байқалатын басым тәсілдер

Калькалау — титулдар мен жалпы атауларды, сондай-ақ кейбір жалқы есімдерді жүйелі беруде.
Транскрипция / транслитерация — топонимдер мен антропонимдерді сақтау мақсатында.
Сипаттамалы аударма — сарай қызметтері, лауазымдар сияқты мәдени-тарихи ұғымдарды түсіндіруде.

Зерттеу шеңбері және анықталған ұғымдар

Оқу құралының кіріспе бөлімінде терминологиялық аппарат нақтыланды: аударма, эквивалентсіз лексика, лакуна, аудару үдерісі, реалия, реалия сөздердің топтары және оларды аудару тәсілдері.

Сондай-ақ реалия сөздерді аудару кезіндегі негізгі қиындықтар белгіленіп, оларды еңсеру жолдары сипатталды. Бұл мәтінде сол еңбектің тек 1-авентюрасына қатысты талдау ұсынылады.

Реалия және эквивалентсіз лексика

Реалия сөздер эквивалентсіз лексика қатарына жатады: басқа халықтың тілінде дәл баламасы жоқ бірліктер. Дегенмен тілдік құралдар арқылы оларды жеткізуге болады. Эквивалентсіз лексикаға, негізінен, реалия сөздер, уақытша эквивалентсіз терминдер және эквивалентсіз сөздер жатады.

Ұлттық-мәдени ерекшелік тек эквивалентсіз лексикада ғана емес, сондай-ақ лакуналар арқылы көрінеді: белгілі бір тілдің семантикалық картасындағы «ақ дақтар», яғни өзге тілдегі ұғымның атауының бұл тілде болмауы.

Эквиваленттілік деңгейлері

Тілдер арасындағы эквиваленттілік аясында реалия сөздердің семантикасын үш деңгейде қарастыруға болады:

Денотаттық деңгей (заттық-мағыналық өзек).
Конотаттық деңгей (қосымша эмоциялық-бағалауыш реңк).
Коммуникативті-функционалдық деңгей (мәтіндегі қызметі мен әсері).

Фондық білімнің рөлі

Реалия сөздердің түпкі мағынасы сол тілде сөйлейтін қауымның фондық білімдерімен, практикалық тәжірибесімен және мәдени-тарихи салт-дәстүрлерімен тығыз байланысты. Осы факторларды елемеу жартылай эквиваленттердің пайда болуына әкелуі мүмкін.

Қорытындылар және практикалық мәні

Негізгі тұжырымдар

1
Ең маңызды критерийлердің бірі — шығарманың коммуникативті құндылығы. Аудармашының мақсаты — әртүрлі тілде сөйлейтін коммуниканттар арасындағы лингвоэтникалық бөгеттерді азайтып, коммуникацияны мүмкін әрі тиімді ету.
2
Реалия сөздер — эквивалентсіз лексика. Олардың басқа тілде дәл баламасы болмауы мүмкін, бірақ аудару стратегиялары арқылы мазмұнын жеткізуге болады. Эквивалентсіздік құбылысы лакуналармен де байланысты.
3
Реалия семантикасын тіларалық эквиваленттілік шегінде денотаттық, конотаттық және коммуникативті-функционалдық деңгейлерде талдау нәтижелі.
4
Реалиялардың мәдени негізін құрайтын фондық білімді есепке алмау аудармада мағына жоғалту немесе жалған сәйкестік туғызуы ықтимал.
5
Аударма әдеби-тілдік интерпретация ретінде қарастырылады, ал аудару үдерісі — жаңа ақпараттың пайда болуына әкелетін әрекет. Реалияларды аудару әдістері әлі де толық шешімін таппаған мәселелердің бірі, өйткені таңдауға әсер ететін факторлар көп.

Реалияларды аударуда жиі қолданылатын тәсілдер

Транслитерация

Жалқы есімдердің графикалық бейнесін сақтау арқылы беру.

Транскрипция

Дыбысталуын негізге алып, фонетикалық бейімдеу арқылы беру.

Калькалау

Құрылымын сақтай отырып, құрамдас бөліктерін аударып беру.

Сипаттамалы аударма

Түсіндірме сипатындағы анықтама арқылы мазмұнын ашу.

Тілдегі бар элементтермен жаңа бірлік жасау

Сөз/сөз тіркесін құрастыру арқылы мәдени ұғымды бейімдеу.

Реалия сөздер белгілі бір халықтың ұлттық ерекшелігін танытады және аудармашы үшін күрделі бірліктердің қатарына жатады. Оларды берудің қатаң ережесі жоқ, сондықтан аудармашыдан сақтық, контекстке сезімталдық және стильдік талғам талап етіледі.

Ұқсас тақырыптар (қысқаша шолу)

Көркем аударма — жалпы аударманың өзегі

Аударма — адам қызметінің ең көне түрлерінің бірі. Ол халықтар арасындағы қарым-қатынасты қамтамасыз етіп, мәдениеттердің өзара ықпалдасуына және әдеби мұралардың таралуына жол ашты.

Барабарлық (эквиваленттілік) мәселелері

Аудару дәлдігі мен эквиваленттілік мәселелері әртүрлі ғылыми мектептерде жүйелі зерттеліп келеді. Бұл бағытта қазақ, орыс және неміс лингвистикасындағы еңбектердің үлесі айрықша.

Реалия сөздер мәдени белгі ретінде

С. И. Влахов пен С. П. Флориннің пікірінше, реалия сөздердің аудармасы екі жақтан шартты: олар сөздік тәртіппен «аударылмайды», бірақ контекст арқылы әртүрлі тәсілдермен жеткізіледі.

Ескертпе

«Нибелунгтер туралы хикая» — әлем әдебиетіндегі аса белгілі эпикалық мұралардың бірі. Шығарма XIII ғасыр шамасында қалыптасып, Германия мен Батыс Еуропада серілік және куртуаздық поэзия өркендеген кезеңнің мәдени контекстін айқын көрсетеді.