Тетрахорд - төрт дыбыстан тұратын құрылым

Халық әндері: мәдени мұра және өнердің айнасы

Кез келген халықтың ғасырлар бойы қалыптасқан мәдениеті болады. Оның бір арнасы — тарих, келесі бір арнасы — әдебиет пен өнер. Өнердің өзі де бірнеше салаға жіктеледі: қолөнер, сурет өнері, сәулет өнері және саз өнері.

Қазақ халқының ғасырлар тереңінен жеткен саз өнері үлкен екі дәстүр арқылы танылады: ән және аспаптық дәстүр. Зерттеушілердің пайымдауынша, бұл екеуінің ертерек қалыптасқаны — ән. Ән — халық мұрасы, сарқылмас қазына. Оны тек «ән салу» немесе «көңіл көтеру» деп қана түсіну жеткіліксіз.

Өнер

Ән — эстетикалық құндылығы бар дербес өнер түрі.

Көңіл-күй

Ән — адамның тебіренісі, толғанысы, қуанышы мен жұбанышы.

Өмір айнасы

Ән — табиғат суреттемесі әрі халық өмірінің көркем шежіресі.

Өнердің біртұтастығы: синкреттік дәстүр

Ерте дәуірлерде ән, өлең және би бөлінбей, біртұтас күйінде өмір сүрген. Бұл құбылыстың ізі қазақ халқының бақсылық дәстүрінде XIX ғасырға дейін айқын байқалады. Бақсы бір мезетте әрі әнші, әрі ақын, әрі биші болған: қобыздың сарынына қосылып ән салып, би билеп, аруақтарға бағыштап өлең айтқан.

Осындай көпқырлы орындаушылық өнердің біртұтастығы ғылым тілінде синкреттік белгі деп аталады. Уақыт өте келе өнер дамып, жетіліп, жіктеле түсті: ән, өлең, би жеке-жеке түр ретінде қалыптасты. Нәтижесінде әр саламен кәсіби айналысатын орындаушылар мен шеберлер пайда болды.

Әннің негізгі үш сипаты

Әрбір дәуірдің, әрбір тарихи кезеңнің өз үні, өз әуені, өз мақамы бар. Әннің туған кезеңін оның саздық-стильдік болмысына қарап аңғаруға болады. «Ән — өмір айнасы» деуіміздің мәні де осында: бұл — әннің тарихи сипаты.

Халық әндеріне тән тағы бір маңызды белгі — әуезділік, әсерлілік, көркемдік. Жазба мәдениеті толық орнықпаған дала жағдайында ел жадында сақталып, ұрпақтан-ұрпаққа жетуі үшін ән тыңдаушыға терең әсер ететін көркем сазға ие болуы қажет болды.

Үшінші белгі — әннің мазмұндылығы, яғни елдің өмірі мен тұрмыс-тіршілігімен сабақтастығы. Кез келген ән белгілі бір оқиғаға, көңіл күйге, қоғамдық ахуалға қатысты туып, ой-сезімнің өлең түріндегі кестесі арқылы сыртқа шығады. Бұл — әннің поэтикалық арқауы немесе әдеби сипаты.

Түйін: Осы үш белгі (тарихилық, көркем әуезділік, мазмұн-мәтіндік негіз) жоқ жерде шығарманы ән жанрына толық жатқызу қиын. Ән уақыт пен кеңістіктен тыс өмір сүрмейді.

Тарихшы, ақын және сазгер: баяндау мен көркемдеу айырмасы

Әннің табиғатын түсіну үшін тарихшы, ақын және сазгер қызметтерінің арақатынасына назар аударған жөн. Тарихшы — шежіреші: әдетте ол нақты болған оқиғаны қара сөзбен баяндайды; оның тілінде өлеңге тән ырғақ, өлшем, ұйқас міндетті түрде бола бермейді.

Ақын оқиғаны поэтикалық кестеге түсіреді. Бұл жерде Аристотельдің пікірі жиі еске алынады: тарихшы болған оқиғаны баяндайды, ал ақын болуы мүмкін, типтік, жалпыланған шындықты көрсетеді. Сондықтан поэзия тарихи шежіреден гөрі кеңірек мағынаны қамтып, әлеуметтік тұрғыдан да ықпалдырақ болуы мүмкін.

Әнде осы поэзиялық құрылымға әуен қосылады. Демек, әннің де әлеуметтік маңызы зор: ол халықтың көркем ой-санасын, дүниетанымын танытады.

Қазақ ән өнерінің арналары мен жанрлары

Қазақ халқының ән өнері сан салалы. Көне дәуірлерден жеткен бұл мәдени қабатты бірнеше арнаға бөлуге болады: бақсы сарыны, жыраулық дәстүр, ертегілік, тарихи және лирикалық әндер.

Халық әніне тән негізгі белгілер

1 Мазмұны (әдеби мәтіні): өлеңдік ой, образ, сезім.
2 Әуені (музыкасы): интонация, ырғақ, ладтық негіз.
3 Жанрлық ерекшелігі: тарихи шындықты бейнелеу деңгейі мен көркемдік мақсаты.

В. Е. Гусевтің пайымдауынша, әннің мазмұны тек сөз арқылы ғана емес, әуен мен ырғақтық құрылым арқылы да ашылады; әндік образ өлеңдік образбен толықтай тең емес.

Фольклортану мен музыка зерттеулерінде халық әндерін, бір жағынан, музыкалық-интонациялық жүйесіне қарай (тақпақ-сазды, речитативтік т.б.), екінші жағынан, жанрлық сипатына қарай (тарихи, лирикалық) жіктеу кең тараған. В. Я. Пропп та жанрдың тарихи шындықты бейнелеу дәрежесіне тәуелді екенін атап өткен.

Тарихи және лирикалық әндер: үлгілер мен поэтикалық ерекшелік

Тарихи ән

Тарихи әннің ел аузында сақталған үлгілері аз емес. Бізге жеткен ең көркем нұсқалардың бірі — «Елім-ай». Бұл шығарма XVIII ғасырдың басындағы жоңғар шапқыншылығы кезеңіндегі ауыр қасіретпен байланысты туған.

Лирикалық ән

Лирикалық әндер халық арасына кең тараған, олардың жүздеген үлгісін атауға болады. Мысалы: «Қамажай», «Бипыл», «Сәулем-ай» және т.б.

Лирикалық әндердің бір ерекшелігі — көбіне айқын сюжеттің болмауы. Есесіне эмоцияға негізделген сезім лирикасы, поэтикалық параллелизмдер жиі кездеседі: шумақтың алғашқы екі жолы бір ойды, соңғы екі жолы басқа қырды білдіріп, тұтастық осы ойлардың сабақтастығынан туады.

Музыка мен мәтіннің сәйкестігі: синхрондық және асинхрондық жүйе

Халық әндерінің стильдік болмысын тереңірек қарастырғанда, музыкалық әуен мен әдеби мәтіннің кейде өзара сәйкес, кейде сәйкес келмейтінін байқаймыз. Бұл ерекшелік ғылым тілінде синхрондық және асинхрондық жүйе деп сипатталады.

Асинхрондық жүйеге негізделген әндерде музыка мен мәтін әр түрлі кезеңде туғандықтан, құрылымдық тұрғыдан бір-біріне дәл келе бермейді.

Речитативтік әндердің құрылымы

Речитативтік әндер фольклорлық та, авторлық шығармашылыққа да тән. Олардың басты белгісі — өлең жолындағы әр буынға жеке музыкалық дыбыстың сәйкес келуі (слогонота қағидасы).

Буындар бірнеше дыбысқа созылмайды.
Музыкалық интонация көбіне бір деңгейде дамиды.
Диапазоны шектеулі, интонациялық секірістер сирек ұшырасады.

Ладтық негіз: диатоника және терминдерді қолдану мәдениеті

Қазақ фольклоры аясындағы көптеген әндерге тән ладтық құрылым — диатоника. Хроматикалық жүйе речитативтік және созылмалы лирикалық әндерде, әдетте, кездеспейді. Музыка теориясында «гептатоника» немесе «классикалық диатоника» деп аталатын халық ладтарының көптеген үлгілері ұшырасады.

Халық әндерін талдауда тональдік терминін абайлап қолдану қажет: тональдік — көбіне классикалық музыкаға тән ұғым. Қазақ фольклорында дұрысы — шығарманың ладтық негізін (мақамын) анықтау. Қазақ мақамы (лад) әдетте 7, кейде одан да аз басқыштан тұрады; ладтық тұрақ (тоника) көбіне дыбыс қатарының төменгі дыбысына сәйкес келеді.

Сондай-ақ халық әндерінің интонациялық-диапазондық құрылымын сипаттағанда классикалық музыкаға тән бірқатар терминдерді тікелей көшіру орынсыз болуы мүмкін. Музыкалық фольклортануда дыбыс қатарына қатысты мынадай атаулар орныққан:

Дыбыс қатарының құрылымдары

Трихорд: Үш дыбыстан тұратын құрылым (мысалы: до–ми–фа; ре–ми–соль).
Тетрахорд: Төрт дыбыстан тұратын құрылым.
Пентахорд: Бес дыбыстан тұратын құрылым.
Гексахорд: Алты дыбыстан тұратын құрылым.
Гентахорд: Жеті дыбыстан тұратын құрылым.

Фольклорлық шығармаларды талдағанда, сол мәдениетке тән ғылыми ұғым-түсініктер мен арнайы терминдерді орнымен қолдану — зерттеудің дәлдігі мен мәнін арттырады.