Халықты бірден үркітіп жібермеуүшін

Қазақ елінің егемендігі нығайған сайын ұлттық тарихты, соның ішінде педагогикалық ілімдер тарихын зерттеуге ерекше мән берілді. Бұл – халықтың ұзақ уақыттан кейінгі өзін-өзі тануының жаңа кезеңі: ұмыт қалған ұлттық дәстүр мен этномәдениет қайта жаңғырып, білім мен тәрбие мәселелері қоғамдық санада алдыңғы орынға шықты.

Педагогикалық мәселелер елдің экономикалық, саяси-әлеуметтік және мәдени өмірімен өзара сабақтас. Сондықтан ХІХ ғасырдың екінші жартысынан Қазан төңкерісіне дейінгі аралық қазақ қоғамының мәдени дамуы мен оқу орындарының қалыптасуында айрықша кезең ретінде қарастырылады.

Отарлық жүйе қазақ қоғамының ішкі мәдени өміріне ықпал етіп, Ресейде жүріп жатқан саяси-экономикалық өзгерістер мен педагогикалық қозғалыстардың әсерін күшейтті. Бұл жағдай қазақ зиялыларының өз идеяларын еркін жариялауына кедергі келтіргенімен, ағартушылар мен педагог-ұстаздар оқу-тәрбие ісіне жаңашыл ойларды енгізіп, өзектілігін жоғалтпайтын мәселелерді көтере білді.

Ұстаз-психолог Жүсіпбек Аймауытов ұлттық тәлім-тәрбие мәселелерін психология және педагогикамен бірлікте қарастырды. Оның еңбектері мен ізденістері бүгінгі күні де ғылыми және тәжірибелік маңызын сақтап отыр.

Аймауытовтың кең тараған еңбектері қатарында: “Тәрбиеге жетекші”, “Психология”, “Комплекспен оқыту жолдары”, “Жаңа ауыл” секілді еңбектер аталады.

Мағжан Жұмабаев – ұлы ақын ғана емес, педагогика саласында да терең ой қалдырған тұлға. Ол оқытудың әлемдік тәжірибесін, Ресей және көне Рим-грек ойшылдарының еңбектерін жақсы білгені айтылады. Сонымен қатар ұлттық топыраққа лайықтап, тәрбие мен оқытуды “қазақ жанына қабыстыруды” мақсат етті.

Қазақстанның Ресейге қосылуы 1731 жылдан басталғанымен, отарлық саясаттың күшеюі ХІХ ғасырдың соңы мен ХХ ғасырдың басында айқын көрінді. Әкімшілік басқару жүйесін енгізу, жер байлығын иемдену, қоныстанушыларды көптеп әкелу арқылы қазақтың шұрайлы жерлерін тартып алу сияқты әрекеттер қоғамның әлеуметтік құрылымына да, мәдени дамуына да ауыр салмақ түсірді.

Шекараны бекіністермен нығайту, жергілікті халықтың тіліне, діліне, дініне қысымды арттыру саясаты бірден емес, “сақтықпен” жүргізілді. Отарлық билік алдымен ауқатты топты өз жағына шығарып алуға тырысып, басқару аппаратына қажетті кадр дайындау мақсатында әртүрлі оқу орындарын да ашты.

Сонымен бірге қазақ балаларын шоқындыру, орысша ныспы беру сияқты ассимиляциялық шаралар жүргізілгені айтылады. Жазу графикасының бірнеше рет ауысуы да тарихи сананы әлсіретіп, кейінгі зерттеулерге күрделілік тудырды.

“Орыс-қазақ” мектептері мен Ресей қалаларындағы оқу орындарында білім алған қазақ жастары ғылым мен білім арқылы көкірек көзін ашып, ХХ ғасырдың басында қоғамдық-саяси аренаға шыға бастады. Олар алған білімін өз елінің мүддесіне бағыттап, ұлттық білім беру жүйесін қалыптастыруға және ұлттық тәлім-тәрбиені ғылымға айналдыруға зор үлес қосты.

Абай Құнанбаев, Шәкәрім Құдайбердіұлы, Шоқан Уәлиханов сынды ойшылдардың ағартушылық идеялары да кейінгі педагогикалық ойдың дамуына ықпал етіп, зиялы қауымның ғылыми-педагогикалық еңбектеріне бағыт-бағдар болды.

ХХ ғасыр басындағы ұлттық ұстанымдардың бірі – адамды еңбекке, адалдыққа, білім мен өнерге тәрбиелеу. Осы идеяны Шәкәрім Құдайбердіұлының өлең-өсиеттері айқын бейнелейді.

Бұл ойлар жастарды тек оқуға шақырумен шектелмей, азаматтық жауапкершілік пен мінез тәрбиесін білімнің ажырамас бөлігі ретінде ұсынады.

Ресей ықпалы күшейген тұста қоғамда рухани бағдар іздеу үдерісі де жүрді. Отарлық қысым халықтың ішкі наразылығын күшейтіп, мұсылмандыққа бет бұруды арттырғаны айтылады. Бұл құбылысты алаңдаушылықпен жазған тұлғалардың бірі – Шоқан Уәлиханов.

Осы тарихи жағдайда білім беру кеңістігінде екі жүйе қатар өмір сүрді: орысша оқу орындары және мұсылманша мектеп-медреселер. Екі бағыттың тартысы біртіндеп ұлттық үлгідегі қазақ білім беру жүйесінің қалыптасуына ықпал етті. Бұл жүйе екі арнаның да тиімді тұстарын қабылдай отырып, ұлттық танымға жақын білім мазмұнын жасауға ұмтылды.

Дәл осы кезеңде халық педагогикасын жинақтау, саралау жұмыстары күшейіп, оның нәтижелері оқу бағдарламаларына, оқулықтарға және әдістемелік құралдарға айнала бастады. Бұл үрдіс қазақ этнопедагогикасының ғылым ретінде қалыптасуына жол ашты.

Ахмет Байтұрсынов қазақ халқының қоғамдық, саяси және мәдени-ағарту істеріне белсене араласып, бар күш-жігерін оқу-білім жолына арнады. Ол педагог, тіл білімінің негізін салушы, түркітанушы, әдебиет зерттеуші, журналист әрі қоғам қайраткері ретінде ұлттық руханияттың жетекші тұлғаларының бірі болып танылды.

Кеңестік дәуірдегі саяси қысым салдарынан көптеген ұлт қайраткерлеріне “кертартпа”, “діншіл”, “байшыл” деген жалған айдарлар тағылып, мұраларын зерттеуге ұзақ уақыт бойы тыйым салынды. Тек кейінгі кезеңдерде олардың еңбектері ғылыми айналымға қайта оралып, педагогикалық ой тарихындағы орны жаңаша бағалана бастады.

Қазақ даласында оқу ұяларын ашу бастамалары әр өңірде әрқалай көрінді. Ресейге ертерек қосылған аумақтарда мектеп ашу мәселесі жиі көтерілгені байқалады. Мысал ретінде Жәңгір Бөкейұлының 1841 жылы Ордада мектеп ашуы, Құнанбай Өскенбайұлының 1845 жылы мектеп ашуды сұраған өтініші, Уәлихан Шыңғысұлының осы мәселе жөніндегі хаттары, сондай-ақ Шорман Мұсаның 1853 жылы қазақ балаларының Ресей қалаларындағы оқу орындарына түсуіне рұқсат сұрауы сияқты деректер келтіріледі.

Дерек бойынша, Жәңгір хан ашқан мектеп 1841 жылдың 6 желтоқсанында шәкірттерге есігін ашқан.

ХХ ғасырдың алғашқы онжылдықтарындағы қазақ зиялыларының педагогикалық ойлары – отарлық қысым жағдайында ұлттың өзін сақтау және жаңғыру стратегиясының бір бөлігі болды. Олар ұлттық мектептің мазмұнын айқындап, оқу мен тәрбие әдістемесін жетілдіруге, ана тілі мен мәдениетке сүйенген білім жүйесін қалыптастыруға күш салды.

Бүгінгі зерттеулер үшін бұл мұраның құндылығы – тарихи тәжірибені ғана емес, тұлға тәрбиесі, мұғалім мәртебесі, ұлттық құндылықтарды біліммен ұштастыру сияқты өзекті мәселелерге берілген терең жауаптарды қамтуында.