Қазақ АКСР - дегі оқыған қазақтардың тізімін алу

Кеңестік биліктің алғашқы жылдарындағы ұстаным

Билік басына келгеннен кейін большевиктер бастапқыда қазақтың ұлттық шығармашылық интеллигенциясын қажетсінбеді, тіпті оның өкілдеріне тиісті көңіл де бөлмеді. Алайда Азамат соғысы жылдары ақтардан босатылған аймақтарда қазақтарды өз жағына тарту үшін сауатты, беделді адамдарды кеңестік-партиялық қызметке шақыра бастады.

Казревком: басқару құрылымы және күштер теңгерімі

Лениннің декреті бойынша құрылып, 1919–1920 жылдары Қазақстанды басқарған Революциялық комитет (Қазревком) өз қызметін Солтүстік Қазақстанда Қызыл әскердің үстемдігін орнықтыру шараларынан бастады. Қазревкомды Мәскеуден жіберілген, қазақтан хабары мардымсыз лениншіл-коммунистер — С. Пестковский, В. А. Радус-Зенькович сияқты басшылар басқарды.

Ахмет Байтұрсынов, Әліби Жанкелдин, Сейітқали Меңдешев, Бақытжан Қаратаев тәрізді қазақ қайраткерлері Қазревком құрамына кіргенімен, биліктің негізгі тетігі еуропалық кадрлардың қолында қалды. Комитет ескі интеллигенцияны коммунистік билікке қызмет еткізуге бағытталған бірқатар шараларды қабылдады.

Сауатсыздықты жою ұраны және кең көлемді есепке алу

Өлкедегі сауатсыздықты жою желеуімен Қазревком 1920 жылғы 28 қыркүйекте ұлттық интеллигенцияға тағы да жаппай мобилизация жариялады. Бұл жолы интеллигенциямен қатар «мектепте сабақ беруге жарамды» адамдардың кең тобы есепке алынды: жоғары және орта білімділер, арнаулы педагогикалық оқу орындарын бітіргендер, түрлі училищелердің түлектері, медресе тәмамдағандар, жәдид мектептерінде оқығандар, тіпті өз бетімен сауат ашқан, арифметиканы жақсы білетін және сауатты жаза алатындар да қамтылды.

Қазақ автономиялық республикасы құрылғаннан кейін көп ұзамай, 1920 жылғы 30 қарашада ҚазОАК «Қазақ АКСР-дегі оқыған қазақтардың тізімін алу» туралы қаулы қабылдады. Интеллигенцияны есепке алу және жинақтау жұмысы республикалық деңгейде жүргізілді.

Алаш қозғалысы және ұлттық шығармашылық интеллигенцияның орны

Қазақ қайраткерлерінің ұлттық тәуелсіздікке ұмтылысы Алаш қозғалысынан айқын көрінді. 1917–1920 жылдары қазақ оқығандары мемлекеттік тәуелсіздік жолында күрес жүргізіп, империя құрамында «Алашорда» аталған автономия құруға күш салды. Деректер ұлттық шығармашылық интеллигенциясының бұл қозғалыста жетекші рөл атқарғанын көрсетеді.

Халқының болашағын ойлаған Ахмет Байтұрсынов алғашқылардың бірі болып қызылдармен тіл табысып, коммунистермен одақтасты. Алайда оның Қазревкомдағы қызметі бұрынғы алаш мұраттарына берік екенін, ұлттық идеяларды сақтауға ұмтылғанын көрсетті. Большевиктер Алаш қайраткерлерін саяси билікке жолатпау саясатын ұстанып, Әлихан Бөкейхан бастаған бірқатар зиялыларды еріксіз Қазақстаннан қуып жіберді.

Жаңа интеллигенцияның қалыптасуы: ағарту ісінің қайта құрылуы

Жаңа интеллигенцияның пайда болуына қажетті алғышарттар халық ағарту ісіндегі өзгерістермен тікелей байланысты болды. 1917–1925 жылдары қазақ қоғамындағы бұрынғы оқу жүйесі күйреп, білім беру кеңестік негізде қайта құрылды: ауылдық және ауыларалық мектептердің біразы жабылып, молдалар «ескіліктің сарқыншақтары» ретінде қудалауға ұшырады. Төңкеріске дейін мұғалім болған молдалардың ішінде білімді, тәжірибелі ұстаздар аз емес еді; оларды жаппай, ойланбай қудалау ұлттық білім беру жүйесіне орны толмас зиян келтірді.

Қазан төңкерісіне дейін қазақ ағартушыларының рухани жетекшісі болған Ахмет Байтұрсынов революциядан кейін де ағарту ісінің алдыңғы қатарында қалды. Оның үлгісі мен ықпалы ескі ағартушы-ұстаздардың жаңа жағдайда жұмысын жалғастыруына демеу болды.

Халық ағарту комиссариатының рөлі

Ахмет Байтұрсыновтың басшылығымен облыстық және уездік халық ағарту мекемелері құрылып, сала мамандары іске тартылды. 1921 жылғы қаңтарда Орынборда өткен халық ағарту қызметкерлерінің тұңғыш жалпықазақстандық конференциясы соғыс салдарынан қираған оқу орындарын қалпына келтіру, көбірек мектептер мен курстар ашу, балалар мен ересектердің сауатын көтеру, тентіреп кеткен мұғалімдерді қайта жұмылдыру сияқты шұғыл шараларды белгіледі.

1921 жылғы 21 ақпанда Қазақ АКСР-і Орталық Атқару Комитеті Халық ағарту халық комиссариатын «екпінді комиссариат» деп жариялап, өзге мекемелерді оқу орындарына жан-жақты көмек көрсетуге міндеттеді. Қазақ мәдениетіне қатысты көптеген мәселе осы комиссариаттың құзырына берілді.

1921 жылғы 26 шілдеде ҚазОАК 16 мен 50 жас аралығындағы сауатты қазақтарды сауат аштыру жұмысына мобилизациялау туралы қаулы қабылдады. Осы қаулыға сәйкес медресе мен бастауыш мектепті бітіргендерден бастап, жоғары оқу орындарының түлектеріне дейін оқу жұмысына міндетті түрде тартылды.

Науқаншылдық пен «ликбез» шектеулері

Халық ағарту саласында 1920-жылдардың басында Оқу комиссариаты мен партия органдарының жұмысын салыстырғанда, соңғылар тарапынан ұраншылдық пен науқаншылық, кейде көзбояушылық басым болғаны байқалады. Партия нұсқауымен жер-жерде құрылған ГрамЧК (сауатсыздықты жою жөніндегі төтенше комиссия) сауатты адамдарды күштеп мобилизациялап, қысқа мерзімді курстар ашумен шектелді.

Қазақ тіліндегі баспа ісі және аударма міндеті

1922 жылғы 1 маусымда Сейітқали Меңдешев Қазақ АКСР Орталық Атқару Комитетінің қазақ тіліндегі баспа ісін жақсарту туралы қаулысына қол қойды. Қаулыда Халық Комиссарлары Кеңесіне барлық халкоматтардың өз салалары бойынша қазақ тілінде кітаптар, плакаттар, оқулықтар шығаруын қадағалау тапсырылды. Қаржы көздерін табу және қазақ интеллигенттерін осы іске жұмылдыру міндеті де көрсетілді.

Жұмыстың басым бөлігі Оқу халкоматына түсті: оқу құралдарын шығарумен қатар әдеби, ғылыми, саяси-үгіт мазмұнды кітаптар әзірлеу, орыс тіліндегі басылымдарды қазақшаға көптеп аудару ісі ұйымдастырылды. Алайда мұндай ауқымды жұмысты жүргізуге жоғары білікті мамандар жетіспеді. Соның салдарынан 1920-жылдар басындағы кей басылымдардың тілдік және редакциялық сапасы төмен болды. Бұл кемшілікті зиялылардың өздері де түсініп, талапты күшейтуге тырысты.

Тіл үшін күрес және іс қағаздарын қазақшалау

Аға буын өкілдері Ахмет Байтұрсынов, Сейітқали Меңдешев және жас қызметкерлер Сәкен Сейфуллин, Смағұл Сәдуақасов бастаған қазақ зиялылары ана тілін жан сала қорғап, бұл мәселені баспасөзде тұрақты көтерді әрі республика өкіметінің күн тәртібіне шығарды.

Сұлтанбек Қожанов Мағжан Жұмабаевтың 1923 жылы Ташкентте шыққан өлеңдер жинағына жазған алғы сөзінде қазақ тілінің байлығын ерекше атап, оның ресми жазысуға да, көркем әдебиетке де қабілетті екенін көрсетті.

Ғылыми интеллигенцияның алғашқы шоғыры және ауыр жүктеме

Қазақтың ғылыми интеллигенциясының алғашқы өкілдері ұлт тағдырына қатысты сан алуан мәселелерді шешуге белсене қатысты. Мәдени өркендеудің күрделі түйіндерін тарқату аз ғана топ ғалымдардың мойнына түсті. Мысалы, қазақ тіліндегі мектеп оқулықтарын көптеп шығару және сапасын арттыру мәселесі ғылыми-әдістемелік кеңес жұмысы арқылы көтерілді.

Көптеген қайраткерлер бір мезетте қоғамдық-басшылық, оқытушылық, ғылыми-зерттеу және үгіт-насихат жұмыстарын қатар алып жүруге мәжбүр болды. Мұрағат құжаттарында кеңестік не партиялық қызмет атқарған қазақ басшыларының өз білімінің жеткіліксіздігін сезініп, оқуға жіберуді сұраған өтініштері жиі кездеседі. Бірақ партия органдары оларды қызметтен босатудан гөрі, орын ауыстырып, міндетін көбейтіп, үздіксіз жұмысқа салуды таңдады.

«Талап» және «Алқа»: шығармашылық ұйымдар тәжірибесі

Ұлттық шығармашылық интеллигенцияның қалыптасу жолындағы маңызды белестердің бірі — «Талап» және «Алқа» ұйымдарының тарихы. Бұлар Қазақстан Жазушылар одағы мен ҚазАПП-тан бұрын пайда болған, қазақ зиялыларының алғашқы шығармашылық бірлестіктері саналады.