Қазақша рефераттар

Ойлаудың ассоциативтік теориялары

Ойлау психологиясының қалыптасуы

Ойлау психологиясы дербес бағыт ретінде негізінен XX ғасырда жүйелі түрде қалыптаса бастады. Бұған дейін психологияда ассоциативтік көзқарас үстем болды: барлық психикалық процестер ассоциация заңдары арқылы жүреді, ал сана қарапайым сезімдік түсініктердің (елестердің) күрделі бірлестіктерінен тұрады деп есептелді. Сондықтан ассоциативтік психология өкілдері ойлауды арнайы зерттеуді қажет деп таппай, оны өз теориясының алғышарттары арқылы түсіндірді.

Классикалық түсіндірулер

  • Ұғым — белгілердің ассоциативті байланысқан жиынтығы.
  • Пікір — түсініктердің ассоциациясы.
  • Ой қорытындысы — екі пікір арасындағы ассоциация және одан шығатын үшінші түсінік.

Тарихи негіз

Бұл түсіндіру желісі Д. Юм еңбектерінен бастау алып, XIX ғасырдың соңында кең тарады. Құрылымдық психология да психологиялық тәжірибенің бастапқы элементтері ретінде жеке сезімдік елестерді қарастырды, ал олардың арасындағы ұқсастық, контраст, кеңістік пен уақыттағы іргелестік сияқты байланыстарды ассоциациялар ретінде сипаттады.

Ассоциативтік теориялар: негізгі идеялар мен шектеулер

Ассоциативтік бағыттың басты мақсаты — ойлаудың логикалық формаларын ассоциация заңдары арқылы түсіндіру болды. Ұғымдардың қалыптасуы елестерді ассоциациялау арқылы іске асады, пікір — ұғымдардың ассоциациясы, ал ой қорытындысы — пікірлердің ассоциациясы деп есептелді. Мұндай түсіндіруде мәнді мен жалпыны теңестіру жиі кездеседі.

Негізгі сын

Ассоциативтік теория ойлаудың мазмұнын түйсінудің сезімдік элементтеріне, ал оның жүру заңдылықтарын ассоциация заңдарына апарады. Бұл екі тұжырым да жеткіліксіз: ойлаудың өзіндік мазмұны және өзіндік заңдылықтары бар. Ұғымдарды қарапайым елестердің механикалық қосындысына теңестіру де, ойлау процесін кеңістік-уақыттық іргелестік ассоциацияларымен шектеу де ойлаудың табиғатын толық ашпайды.

Ассоциация түрлері

  • Ұқсастық бойынша
  • Контраст бойынша
  • Уақыттық немесе кеңістіктік іргелестік бойынша
  • Қатынас бойынша

Ассоциация принципі Д. Гартли, Дж. Пристли, Дж. С. Милль, А. Бэн, Т. Цигень және т.б. еңбектерінде кеңінен зерттелді.

Г. Мюллер: «диффузиялық репродукциялар»

Бұл тұжырымдама бойынша екі немесе бірнеше елестің үйлесуі әр елестің басқа елестерді «судағы шеңберлер» сияқты тізбектей шақыруымен түсіндіріледі: бір ассоциация жаңа ассоциацияларды тудырып, ағым кеңейе береді.

Ойлау — үйрену ретінде

Мұнда талдаудың негізгі бірліктері — қозғалыстық реакциялар және олардың үйлесу заңдылықтары. Ойлау көбіне практикалық міндеттерді шешуге арналған дағдыны қалыптастыру, яғни үйрену нәтижесі ретінде қарастырылады.

Ойлау мен ассоциацияның айырмашылығы

Ассоциативтік процесте идеялар көбіне кездейсоқ іргелестік пен субъективті әсерленулерге сүйеніп, мақсатсыз әрі автоматты түрде бірінен бірі туындайды. Ал ойлау процесі, керісінше, сананың заттық мазмұнының байланыстарын (объективті қатынастарды) азды-көпті адекватты бейнелеуге және міндетті шешуге бағытталады. Ассоциациялар танымның жетілмеген сатысына тән: оларда байланыстардың мәнділігі көбіне ашылмайды және субъект процесс барысын реттемейді.

Ассоциативтік теория ойлаудың бағытталған сипатын түсіндіру үшін персеверация ұғымын да (Г. Мюллер) қолдануға тырысты: кейбір түсініктер қайта-қайта оралып, ой ағынын «тоқыратып» тұрады. Г. Эббингауз мұны «реттелген ойлау — идеялардың секірісі мен жабысқақ түсініктердің арасындағы орташа нәрсе» деп сипаттады. Алайда мұндай түсіндіру ойлауды екі патологиялық күйдің арасындағы құбылыс ретінде көрсетіп, теория алғышарттарының ойлау табиғатына сәйкес келмейтінін аңғартады.

Отандық зерттеулер

Отандық психологияда ассоцианистік тұрғы Ю. А. Самарин мен П. А. Шеварев еңбектерінде қарастырылды. Ассоциациялардың ойлау механизмі ретіндегі маңызын А. Ф. Эсаулов ерекше атап өтті.

Вюрцбург мектебі: «міндет» ұғымы және ойлаудың белсенділігі

Вюрцбург мектебі — сана психологиясы аясында ойлауды арнайы зерттеген ықпалды бағыттардың бірі. Оның негізін салушылар: О. Кюльпе және К. Бюллер; өкілдері: Н. Ах, А. Марбе, О. Зельц және т.б.

Негізгі зерттеу міндеттері

  • Ойлаушы субъекттің белсенділігін айқындайтын ұғымдарды енгізу
  • Ойлауды ерекше психологиялық ақиқат ретінде сипаттап, мазмұнын ашу
  • Ойлау механизмдерін түсіндіру

Әдістемелік жаңалық

Интроспекция әдісі өзгертілді: субъект өз ішкі тәжірибесі туралы «жалпы есеп» бермей, нақты қойылған сұраққа жауап іздеу және белгілі бір міндетті шешу жағдайында ой ағынын сипаттады. Н. Ах ұғымдарды қалыптастыру мен тәсілді таңдаудың міндетке тәуелді екенін көрсетті. Осы бағыттың ең маңызды үлестерінің бірі — «міндет» ұғымын енгізуі (В. Уайт).

Сезімдік мазмұннан тыс ойлау идеясы

Вюрцбург мектебі ассоциативтік психологияның сенсуализміне қарсы ойлаудың қабылдау мен түйсінудің көрнекі-бейнелік мазмұнына толық апарылмайтын ерекше мазмұны бар екенін дәлелдеуге тырысты. Бірақ бұл дұрыс бағыт кейде «таза сезімдік» пен «таза ойлауды» бір-біріне қарсы қоюға ұласып, олардың бірлігін жеткілікті ашпай қалды.

Интенция және бағыттылық

Ассоциативтік психологияның субъективизміне қарсы Вюрцбург мектебі Ф. Брентано мен Э. Гуссерль дәстүріндегі интенция (ойдың затқа бағытталуы) идеясын пайдаланып, ойлаудағы заттық бағыттылықты ерекше атап өтті. Дегенмен кей еңбектерде ойлау «таза акт» ретінде шамадан тыс дерексіздендіріліп, мазмұннан тыс мистикалық белсенділік ретінде түсіндірілетін идеалистік түсіндірулер де кездесті.

Н. Ах: детерминациялық тенденциялар

Н. Ах «детерминациялық тенденциялар» ұғымын енгізіп, міндетті шешу барысындағы бағыттылықты санадан тыс жүретін себептендіру үрдістерімен байланыстырды.

О. Зельц: операциялар және әдістер

О. Зельц ойлауды белгілі бір міндетті шешуге қызмет ететін арнайы операциялардың жұмыс істеуімен байланыстырды. Ол үш ұғымды нақтылады: арнайы реакция, операция, әдіс.

«Мәселе тудыратын кешен»

Зельц ойлау процесі шешілетін міндеттің құрылымымен себептенетінін көрсетті: міндет құрамында аяқталмағандық элементі болады, ал оны толықтыру шешімді айқындайды. Бұл көбіне алдын ала болжау (антиципация) арқылы іске асады.

Мектептің эволюциясы

Вюрцбург мектебі уақыт өте елеулі өзгерістерден өтті: бастапқыдағы «ойлаудың образсыз сипаты» туралы пікірлер кейін ойлау процесіндегі көрнекі компоненттердің рөлін нақтылауға қарай ауысты. Мектеп өкілдері ойлаудың тұтастығын, белсенділігін, бағыттылығын атап көрсетті. Сонымен қатар ойлау мен сөздің байланысын талдауда да жаңа қадамдар жасалды: міндетті шешудегі сөздік белгілердің рөлін формальды түсіну арқылы көрсетуге ұмтылыс байқалды.

Гештальтпсихология: құрылым, инсайт және продуктивті ойлау

Гештальтпсихология өкілдері (В. Келер, М. Вертгеймер, К. Коффка, К. Левин) ойлауды құрылымдық қайта құрумен және шығармашылық қырларымен байланыста қарастырды. Олар ойлауды формальды-логикалық операциялардан бөлек, «мәселе тудыратын жәйтті» (проблемалық ситуацияны) ескеру арқылы танымдық құрылымдарды қайта құру нәтижесінде жүзеге асатын продуктивті процесс деп түсіндірді.

Инсайт ұғымы

Проблемалық ситуацияны тұтас құрылым ретінде бірден ұғыну, оның құрауыштары мен олардың қатынастарын «көріп қою» құбылысы инсайт деп аталады.

Құрылымды қайта ұйымдастыру

Вертгеймер сипаттаған қайта «орталықтандыру» (Umzentrierung) арқылы бастапқы көрнекі құрылым өзгеріп, шешімге жеткізетін жаңа ұйымдасуға көшеді.

Коффка: ойлау — көрнекі құрылымның ауысуы

Коффка ойлауды «қатынастармен операциялау» емес, көрнекі ахуалдағы құрылымдардың түрленуі ретінде түсіндіруге талпынды. Проблемалық ситуация оның пайымдауынша толтырылмаған орны бар теңгерілмеген феноменалдық өріс болып, одан туатын кернеу тұрақсыз құрылымды басқа құрылымға ауыстырады.

Талас нүктесі: ойлауды көрнекілікке дейін төмендету қаупі

Коффканың тұжырымдары ойлауды қайтадан көрнекі мазмұнмен теңестіру қаупін тудырады: әр түрлі көрнекі ахуалдардың артында сақталатын заттық қатынастардың ұқсастығы ойлаудың маңызды шарты болып табылады. Егер ойлау тек бір «феноменалдық өрістен» екіншісіне ауысуға ғана әкелінсе, онда ойлаудың мәнді, қатынастық мазмұны көмескіленеді.

Қорытынды идеялар

Ассоцианизм

Ойлауды елестердің байланысына дейін түсіруге ұмтылды, бірақ ойлаудың мақсаттылығы мен мазмұндық ерекшелігін толық түсіндіре алмады.

Вюрцбург мектебі

Ойлаудың белсенділігін, бағыттылығын және «міндет» ұғымын алға шығарды; әдістемелік тұрғыдан интроспекцияны міндет шешумен байланыстырды.

Гештальтпсихология

Проблемалық ситуация құрылымын қайта құру, инсайт және продуктивті ойлау идеяларын дамытты; ойлауды құрылымдық өзгерістер логикасымен түсіндіруге тырысты.